Het Pieterpad voert dwars door een weiland over een hek. Zeven jaar geleden zwaaide Aal haar benen er vlot overheen, nu help ik haar. Ze wil er geen woord voor en ik ook niet. Zij wijst in de ‘roemte’.
‘Zie je die boerderijen?’
‘Heeft Pa die geschilderd?’
‘Dat weet ik zo niet. Maar zie je hoe ver die van elkaar liggen? Bertus en ik liepen in de oorlog naar zo’n boerderij op klompen met een gat erin. Dat was ver, maar Pa was ondergedoken en Moeke had niks meer te eten en de kleintjes jankten dag en nacht van de honger. Bertus en ik liepen naar zo’n boerderij voor eten, dat deed iedereen uit Groningen en de Moffen wisten dat en als ze je oppakten was het fout. Dus wij deden of we tikkertje deden of verstoppertje en zo kwamen we voorbij die Moffen. Eindelijk zagen wij een grote herenboerderij. Een hond blafte. Doodsbang was ik en Bertus ook. We waren moe en trilden van honger. De boerin kwam naar buiten, een stevige vrouw die genoeg te eten had. ‘Ach kinder,’ zei ze en liet ons binnen in een grote keuken. Ze sneed voor ons een plak roggenbrood af en smeerde er een klont boter op en een schep bietenstroop. Ik wou het langzaam opeten, maar ik kon niet stoppen en ook niks bewaren voor Moeke. Ik werd warm in de buik. En toen moesten we vragen of ze misschien een aardappel had voor ons zieke zusje, Swanny en een beetje melk voor het baby’tje, Annie. Bertus keek mij aan en ik keek Bertus aan. Ik begon te stotteren en Bertus ook. Maar we kregen een paar aardappels en siepels, melk kon ze niet meegeven. Wij gingen trots naar huis. Onderweg spraken we af dat we niet zouden vertellen dat we al een stoet hadden gehad, we hadden alweer honger. Moeke was blij, haar gezicht werd zacht en mooi Ik was haar laifste wichtje. Maar het eten was in een dag op en toen moesten we weer. Diezelfde boerin kwam naar buiten en zei ze dat we niet steeds moesten komen, we moesten naar de volgende boerderij en dat was een end weg…’

We lopen verder, verzonken in een verleden dat ons leven heeft gekleurd.
In de verte doemen de randen van de stad op.
‘Dat jij hier liep Aal, op je kapotte klompen met je broertje Bertus, bang en hongerig. Had je toen maar geweten dat je hier ooit nog eens zou lopen met je dochter… rugzak op de schouders, thermoskan erin met heet water, zakjes koffie en soep, broodjes…’
‘Dat had ik nooit geloofd. Ik dacht dat er nooit een einde zou komen aan het donker… Dit is de mooiste tijd van mijn leven, lopen met mijn dochter…’
Met een brok in de keel komen we aan in Groningen.

Het bericht Vrouwenlijn (10) lopen met mijn moeder (4) verscheen eerst op Anne Vellinga.

De ‘rotmoffen’ komen Pa halen en zetten hem om te beginnen in de gevangenis van Groningen. Moeke helpt Pa hieruit te ontsnappen. Als zijn vrouw is zij de enige die hem mag bezoeken. Pa vraagt drie achtereenvolgende keren of ze zijn schoenen wil laten verzolen bij Piet en hij wil ook een stuk zeep. De derde keer wordt Moeke kriegel van almaar datzelfde gevraag van Pa. Wat wil die man nou. Ze heeft de schoenen al 2x laten verzolen, heeft al 2 stukken zeep gebracht van haar laatste cent, het zou kunnen dat ze er zelfs haar naaimachine voor geruild heeft.
Onder toeziend oog van een Duitse bewaker wijst Pa nadrukkelijk naar de draad waarmee zool en bovenkant aan elkaar genaaid zijn. Die draad moet over.
Ineens ziet Moeke dat Pa uit de gevangenis wil ontsnappen, iets dat onmogelijk is in het hermetisch gesloten gebouw, omsloten door een muur voorzien van glasscherven. De celdeuren zijn van het dikste ijzer en worden dag en nacht bewaakt door soldaten met geweren, de raampjes zitten hoog en zijn voorzien van glas en tralies.
Moeke kijkt naar de grens tussen schoen en zool waar de naaidraad ze bijeen bindt en dan ziet ze de levensdraad die haar man kan redden van de dood. De enige ontsnappingsroute voert door het krappe venster hoog in de celmuur en voorzien van glas en traliewerk. Voor het glas heeft hij zeep nodig, voor de spijlen een ijzerzaag.
Piet zit in dezefde verzetsgroep als Pa, aan hem de taak de beste ijzerzaagjes te vinden en onzichtbaar onder de zool te verstoppen. Aan Moeke de taak de zaagjes ongezien binnen te smokkelen. Pa heeft alles goed doordacht. Zo snel als mogelijk is in oorlogstijd brengt Moeke de verzoolde schoenen voor de derde keer naar de gevenagenis. De wachtpost controleert ze onder Moekes stalen blik. Hij geeft ze terug…

Pa zit niet alleen in de cel, er zit nog een man die er ook uit wil. De dag dat Moeke de schoenen voor de derde  keer brengt, de zaagjes erin verstopt, gaan de mannen aan de gang. Ze stampen op de grond en zingen luidkeels om het snerpende geluid van het ijzerzaagje te overstemmen. Pa is de sterkste man van Stokvis, het bedrijf waar hij werkte en krijgt de spijlen een voor een doorgezaagd. Een Duitser komt vragen wat dat voor herrie is.
‘Mien vreund is joarig en dat vieren wie.’
De Duitser lacht, wellicht een goede Duitser die het leger in gedwongen is. Hij laat ze zingen, het zagen weet hij niet, of wel…
Het glas haalt Pa stilletjes met de zeep uit de sponning en de doorgezaagde tralies buigt hij om met de kracht van zijn ijzersterke spierballen. De een klimt op de schouders van de ander en vergeet zijn kameraad niet, die trekt hij vanuit zijn positie, hangend in het venster, omhoog.
Het eerste deel van de onmogelijke opgave is een feit. De twee mannen staan onder de sterrenhemel, maar zijn nog niet vrij van gevaar. Ze steken het bewaakte plein rond de gevangenis over en klimmen over de muur met puntige scherven. Ze helpen elkaar door dik en dun.
Niemand heeft het gezien, maar mijn moeder vertelt het of wij erbij zijn, mijn broertje en ik en zij…

Pa vlucht met zijn kameraad te voet naar een onderduikadres in Friesland, waar ze de rest van de oorlog blijven, net als de vader van mijn vader, maar dat weten ze niet van elkaar, ze kennen elkaar niet. Mijn ouders moeten elkaar nog ontmoeten, jaren later op een weekend van het ANJV, ergens in het noorden van Drenthe.

De Duitsers ontdekken de volgende ochtend dat Kolman ontsnapt is. In opperste staat van paraatheid trekken ze met een militair konvooi naar het Deliplein en stampen de trappen op naar de bovenwoning van 5A om hem te halen.
Ze komen binnen met geweren en bajonetten, schieten in het plafond en steken bajonetten in muren, plafonds, kasten, vloeren en bedden. De zes kinderen kruipen doodsbang achter Moekes rokken.
Moeke wordt meegenomen met de twee jongste kinderen en overgebracht naar de gevangenis waar Pa uit ontsnapt is. Ze wordt verhoord. Bedreigd. Onder druk gezet. Dag na dag. Waar Kolman is.
Ze antwoordt telkens hetzelfde zinnetje. ‘Dat wait ik nait.’

De vier oudste kinderen zijn radeloos van angst achtergebleven in het kapotte huis.  Ze zijn bang, ongerust, verdrietig, alleen, in de steek gelaten, noem het maar op, ook als buren zich over hen ontfermen. Doodenge, zielige verhalen die mijn moeder nog doodenger vertelde toen mijn broertje en ik baby waren en de jaren erna.

Een ervaring die zich diep in mijn ziel heeft gegrift.
De eerste keer dat ik in Wageningen ook eens aan een waterpijp lurk, krijg ik geen lachkick, maar sta ik tegen een muur tegenover een peloton soldaten, het geweer op mij gericht…

Het bericht Vrouwenlijn (3) – De gevangenis verscheen eerst op Anne Vellinga.

Deuren hebben altijd aantrekkingskracht op mij gehad, de werelden die je erachter vermoedt, doen mijn hart bonzen. Waar we de koeiengang verwachten, is een open galerie. Benieuwd stappen we de open ruimte in.

De eerstvolgende nieuwe expositie in haar Galerie is van 14 juli – 19 september.
De opening belooft een mooi feest te worden en is 14 juli om 16.00 uur.
Een goede gelegenheid om kennis te maken met het Groninger Hoogeland, de Groningse kunstenaars Herbert Nouwes en Hans Sas en de boerderij waar alles zich afspeelt, Aylsumaheerd, bestierd diir Harm Janssens en gesierd door Jet Hogewind.

www.opdewind.nl & www.aylsumheerd.nl  & www.jethogewind.nl

 copyright foto Hans Sas

 www.herbertnouwens.nl  &  www.hanssasfotografie.nl

Het bericht Galerie Op de Wind verscheen eerst op Anne Vellinga.

Met Groningen heb ik een onzichtbare band, als een navelstreng die nooit verbreekt al is hij doorgeknipt. Ik ben geboren in West Kapelle, uit een moeder met heimwee naar dit onbereikbare land, geen telefoon, geen e-mail en geen facebook, alleen de zee, ach wat had zij heimwee naar haar geboortegrond.
Op mijn verjaardag trok de band en dus trokken man en vrouw drie dagen naar het Groninger Hoogeland om daar een tuinroute te volgen. Ons slaapadres was in Nieuweschans, waar Moeke, mijn moeders moeder is geboren op een boot, zij was er bruggendraaister. De brug is er nog, mijn overgrootmoeder niet meer, maar wel de verhalen uit mijn kindertijd waarmee mijn moeder haar heimwee verdreef.
Ik heb wat met dat Hoogeland, de streek ten noorden van het Reitdiep en het Damsterdiep, of liever Ruitdeup en Damsterdeup. Het Hoogeland verwijst naar de relatief hoge ligging van de grond, veroorzaakt door de aanslibbing van de zee. De eerste keer dat ik mijn opa, Jan Kolman, zag, ik was 5 of 6, vertelde hij van het aangroeien van Groningen. Ik begreep niets van zijn knauwerige woorden, maar gelukkig vertelde hij dezelfde mop elk jaar dat we kwamen weer: het land van de boeren op het Hoogeland groeide almaar aan. Toen kwam God. De herenboer vroeg aan God van wie dat nieuwe land was. God zei ‘van u’. De herenboer zei ‘van mien land of”. (van mijn land af).
Jan Kolman was trots op Groningen, maar de hebzuchtige mentaliteit van de herenboeren die hun eigen landarbeiders afknepen en knechtten in dit Hoogeland met zijn vruchtbare zeeklei zat hem hoog. Mensen mogen niet worden uitgebuit. Op zijn motorfiets werd hij de gevreesde tegenstander van deze herenboeren, de befaamde stakingsleider. Als Jan Kolman op zijn motor langsreed en de arm opstak, legden de landarbeiders het werk neer, land na land na land, tot heel het hoge noorden plat lag en aan de looneis tegemoetgekomen werd.
Als ik daar ben en de uitgestrekte landerijen zie, spant de onzichtbare band en stroom ik vol verleden voor een onzegbaar moment. Bij mijn moeder gebeurde hetzelfde toen wij daar liepen, het Pieterpad en het Grenslandpad. Nu ze niet meer lopen kan, doen de liedjes van Ede Staal hetzelfde, de einder en het einde.

Alle Groninger tuinen die we bezoeken zijn doordrenkt met liefde en oerkracht zoals tuinen van echte tuinliefhebbers betaamt. Daar heb je de dame met de diepe kuil als tuin, overal planten en slingerpaadjes, zodat je je in de sprookjestuin van Vrouw Holle waant.
Of de tuin van Jan Wilde een Tuin, een tuin van vele hectaren, volledig beplant met woekers die zijn tuin tot wilde oase maken, krioelend rond een enorme vijver met omringende wal en tuinafval gedrapeerd over de hekken, composterend zonder te stinken, met Jan Wildeman als behoeder van alles wat groeit en bloeit, en vergeet de padden en kikkers en vissen en vogels en insecten niet. De bezoeker van de tuin is geen toeschouwer, maar deelgenoot. Slingerend over de paadjes voel je je al snel één met de planten die je mag aanraken en besnuffelen. Om elke hoek wacht een nieuwe verrassing: een andere sfeer,een verrassende kleur of een vreemde geur. En hier en daar een verscholen of juist heel opvallend kunstwerk. In de tuin staan een aantal banken, waar je uren kunt toeven. 
In veel tuinen completeren beelden de atmosfeer, blikvangers gehouwen uit steen, hardgebakken keramiek, metaal en glas, natuur en mens vervlochten.
En dan naderen we de Aylsumaheerd, vanaf de achterkant, een boerenerf met twee machtige kapschuren, en op dat erf een reusachtig, ruig roestbeeld naast een bult ruige mest. Waar zijn we beland? Naast een van de groene deuren hangt een bord dat opheldering verschaft. (klik op de foto om alles te lezen)

Deuren hebben altijd al aantrekkingskracht op mij gehad, de werelden die je erachter vermoedt, doen mijn hart bonzen. Waar we de koeiengang verwachten, is een open galerie. Geen loeiende koeien, maar bloeiende schilderijen van kunstenaars die door het museum ten onrechte over het hoofd zijn gezien, zoals de galeriehoudster vertelt…..

Morgen verder…..

Zie alvast de tuin van Jan: www.janwildeeentuin.blogspot.com

Het bericht Groninger Hoogeland verscheen eerst op Anne Vellinga.