Hij zegt dat hij niet zoveel kan zeggen. Dat alles wat ze zeggen geregistreerd wordt.
Ze vraagt niet door. Ze vraagt niets meer. Aan haar zal het niet liggen. Ze kijkt naar haar zoon. Wat kan hij gedaan hebben dat hij hier zit?
Hij kijkt naar zijn moeder, dat hele tengere vrouwtje waar hij uit gekomen is. Zulke gedachten heeft hij altijd. Gedachten die verder gaan dan die van de meesten. Daarom heeft hij zich vaak eenzaam gevoeld. Onbegrepen. Hij zoekt naar woorden. Wil zijn moeder geen schuldcomplex bezorgen. Wil het zelf uitvechten. Hij vertelt dat hij zijn leven zelf gekozen heeft, maar dat hij niet gekozen had te doen wat hij gedaan heeft.

Weer wil ze vragen wat hij gedaan heeft. Hoe erg het is. Ze vraagt het niet.
Hij vertelt wat hij kwijt wil. Wat genoteerd mag worden. Moet worden.
Dat hij bang is voor de andere gevangenen.
Dat er gevangenen zijn met messen.
Dat hij probeert een dagritme te houden.
Dat hij aardig goed kan slapen.
Dat hij bijna niet wordt gelucht.
Bang is.
Dat iedereen zich van hem afkeert nu ze weten dat hij iets fouts heeft gedaan.
Dat hij alleen zal zijn voor de rest van zijn leven.
Dat niemand ooit nog van hem kan houden.

De moeder kijkt naar haar zoon.
Zegt het enige dat ze zegt.
,,Ik houd van je. Vanaf je geboorte. Voor altijd. Wat je ook gedaan hebt. Ik hoef het niet te weten.’’
De zoon slikt.
,,Mamma!”
Ze wil hem in haar armen nemen, een knuffel geven. Dat mag niet. Ze streelt hem met haar ogen.
,,Mam, kom je gauw weer?’’

Voorlopig einde verhaal…

Het bericht Huis van Bewaring – 4 verscheen eerst op Anne Vellinga.

,,Mag ik uw paspoort?’’
Die zit in de rugzak in het kluisje. Alles er weer uit. En er weer in. Inclusief euro.
,,Alstublieft.’’
,,Uw jas moet uit.’’
Jas uit.
,,Die mag niet mee naar binnen.’’
,,Waar moet hij dan heen?”
,,In een kluisje.’’
,,Maar ik heb niet nog een euro voor een ander kluisje.’’

Kluisje weer open, de euro valt in het geldlaatje, nette jas opvouwen, op de rugzak plaatsen. De mouwen steken uit het kluisje. Rugzak keren, dikke onderkant naar achteren. Jasje voorin. Past net. Euro weer uit het laatje in de gleuf. Sleutel. Klaar.
,,Uw schoenen moeten op de lopende band.’’
Ze doet haar laarsjes uit. De hielen van haar roze sokken zijn een beetje dun. Ze kijkt zenuwachtig om zich heen. Zoekt de lopende band. Die is er niet.
,,Daar.’’
De dame knikt in de richting van een hokje naast een poort met lichtjes aan weerszijden. Ze zet haar laarzen voor het hokje. Er gebeurt niets.
,,U moet ze op de lopende band zetten.’’
Er loopt niets. Ze loopt naar haar laarzen. Erachter begint iets te bewegen. De lopende band? Aarzelend zet ze haar laarzen erop. Ze rollen naar de andere kant.
,,Heeft u munten in uw zak?’’
,,Nee, in mijn rugzak en die zit in het kluisje.’’
,,U moet uw riem af.’’
,,Dan zakt mijn broek af.’’
Ze doet de riem af. De broek blijft hangen op haar smalle heupen. Het is een mooie broek met veel zakken, voor 2,80 gekocht in de kringloopwinkel.
,,U kunt door het poortje.’’
Alarmbellen gaan.
Ze staat aan de grond genageld. Doet ze iets fout? In de gevangenis? Omringd door bewakers?
,,U moet terug.’’
Panisch kijkt ze om zich heen.
,,U moet terug door het poortje. Het alarm ging. U heeft verboden metalen bij u. Zoekt u uw zakken nog eens goed door.’’

Ze tast in kontzakken, kniezakken, heupzakken, en ook bij haar enkels zijn twee zakken. Dat heb je met leuke broeken.
,,Er zit niks in. Ik heb alleen nog een ketting om met steentjes. Mag dat ook niet?’’
Ze doet de ketting af en geeft hem aan de dame achter glas.
,,Gaat u nog eens door het poortje.’’
Het alarm gaat weer af.
,,U moet terug door het poortje. Ik haal iets. Ik moet u met de hand controleren.’’
Ze raakt in paniek. Struikelt door het poortje, begint haar mooie broek los te ritsen, wil hem uit doen. De dame komt achter de balie vandaan met een apparaatje in haar handen. Ze gaat achter het poortje staan.
,,Komt u maar. U kunt uw broek aanhouden.’’
Op kousenvoeten gaat ze door het poortje. Het alarm gaat af. De dame houdt haar instrument langs haar lichaam. Bij elke broekzak piept hij. Elke broekzak heeft een of meer knopen en bij elke knoop piept hij.
,,Het zijn uw knopen. U mag door. Trap op en boven wachten.’’

Het bericht Huis van Bewaring – 3 verscheen eerst op Anne Vellinga.

,,Boeken mogen niet. Er is een bibliotheek. Kleding mag wel.’’
Ze stopt het troostboekje en het boekje over liefde van Phil Bosman terug in haar rugzak.
,,Mag hij een petje? Hij had om een petje gevraagd, dat mag zeker ook niet?’’
Ze haalt een blauw petje en een rood petje tevoorschijn.
,,Die rode mag niet.’’
Ze pakt nerveus het rode petje terug. De man lacht, het was een grapje.
Hij pakt een lijst en noteert alles wat ze omhoog houdt.
,,Twee petjes, 1 paar oranje badslippers, 1 shirt lange mouwen, 3 T-shirts, 4 paar sokken, twee onderbroeken, 1 spijkerbroek.’’
Hij pakt een groene plastic tas en steekt die onder het glas door. Alles moet erin.
,,De radio kunt u even in de auto leggen.’’
,,De auto?’’
,,Hoe bent u hier?’’
,,Met de fiets.’’
Ze gaat naar de kluisjes en probeert de radio erin te proppen als een trekzak die je in kunt duwen. De radio geeft niet mee. Hij past er niet in. De man kijkt naar het fragiele vrouwtje in haar paarse jas.
,,Ik bewaar hem wel even voor u. Zet hem maar in de doorgeefkast.’’
Ze ziet nergens een doorgeefkast. Haar gezicht gloeit. De man wijst naar de metalen doos naast de balie. Ze opent de metalen deur. De radio past er in als ze hem schuin zet. De man opent het kastje aan de andere kant.
,,Dan kunt u nu uw spullen in een kluisje doen en u melden bij de balie hier tegenover.’’

Het bericht Huis van Bewaring – 2 verscheen eerst op Anne Vellinga.

Ze zoekt op welke trein, welke bus, welke route ze moet nemen. Besluit dan de bus te skippen. Op de vouwfiets naar de trein, in de trein, uit de trein en dan op de vouwfiets naar het Huis van Bewaring. Opgezocht welke weg ze moet fietsen van het station naar het Huis van Bewaring.
Haar route voert langs mijn huis.
Bevend komt ze binnen. Ik kom met mijn EersteHulpBijAlles: een bak troost van heb ik jou daar, met een stuk appeltaart van de tien appels die mijn appelboompje dit jaar gaf. Ze krijgt geen hap door de keel. Dan eerst maar naar het Bewaarhuis. Ik fiets wel even mee, ik weet de weg, een mooie weg door het park, over de Dorpsstraat en zo verder tot we er zijn. Ik kan de weg dromen, kom er altijd langs als ik naar Noppes ga.
Nou, dan weet je het wel.

,,Dat grote gebouw? Staat het zomaar aan de weg?’’
Daar sta je niet bij stil als je naar Noppes gaat.
We steken de parkeerplaats over, op zoek naar de ingang. Als fietser moet je over een paadje tussen de perken naar het gebouw. Nergens een fietsenrek. Iedereen komt hier met de auto.
,,Waar moet de fiets staan?”
Haar stem verraadt zenuwen. Ik zou ook zenuwachtig zijn als mijn zoon daar bewaard werd. Soms ben je opgelucht dat je geen zoon hebt.

We zetten onze fietsen naast de ingang tegen de muur. Gaan een zware deur door. Komen in een kleine hal. Balie achter kogelvrij glas. Daarachter staat een imposant man waar een barse stem uit komt.
,,Voor wie komt u?’’
Ze fluistert zijn naam.
,,Voor wie?”
Nog een keer.
,,Heeft u een afspraak?’’
,,Ja.’’
,,U kunt de spullen afgeven in de sluis.’’

Ze kijkt schichtig om zich heen. Geen sluis te bekennen. Ik zou hem onmiddellijk herkennen, heb tien jaar naast de sluis van Tiel gewoond. De man wijst naar een veiligheidsdeur van glas. Daar moeten wij doorheen. De deur wordt automatisch ontgrendeld. We stappen de sluis in. Het is een kleine ruimte met rechts een paar kluisjes. De enige kant die we op kunnen is recht vooruit. Daar is de volgende balie met kogelvrij glas. Hierachter zit een geüniformeerd man.

,,Heeft u een afspraak?”
,,Ja.”
Zelfs ik versta haar amper.
,,Met wie?’’
Ze noemt de naam van haar zoon.
De man checkt het op de computer.
,,Ik zie het, van kwart voor twee tot kwart voor drie. Mag ik uw paspoort?’’

Ze duikt op de grond waar haar rugzak staat. De sluiting geeft niet mee. De rugzak zit tjokvol. Alles eruit, rondom rugzak. Onderin zit haar paspoort. Alles terug in de zak. Ze komt weer in beeld van de man. Schuift haar paspoort in het doorgeefbakje. De man bekijkt de foto.
Haar handen zoeken houvast bij elkaar.
,,Ik sta er stom op.’’
,,Dat valt wel mee. En ik kan u geruststellen, 95% van de mensen vindt zelf dat ze er dom opstaan.’’
Een vriendelijke poging die haar niet kalmeert.
,,Komt u uit X?’’
Paniek in haar ogen. Klopt haar paspoort niet?
,,Nee. Daar ben ik geboren.’’
,,Ik zie het al, u komt uit XXX.’’
Ook dat klopt niet. Ze komt uit een ander dorp, gemeente XXX.
De balieman glimlacht geruststellend. Heeft vaker varkentjes gewassen.
,,In orde hoor.’’
Hij schuift haar paspoort terug, vergezeld van een formulier dat ze moet ondertekenen. Ze leest het niet, tekent meteen.

wordt vervolgd

Het bericht Huis van Bewaring -1 verscheen eerst op Anne Vellinga.

De ‘rotmoffen’ komen Pa halen en zetten hem om te beginnen in de gevangenis van Groningen. Moeke helpt Pa hieruit te ontsnappen. Als zijn vrouw is zij de enige die hem mag bezoeken. Pa vraagt drie achtereenvolgende keren of ze zijn schoenen wil laten verzolen bij Piet en hij wil ook een stuk zeep. De derde keer wordt Moeke kriegel van almaar datzelfde gevraag van Pa. Wat wil die man nou. Ze heeft de schoenen al 2x laten verzolen, heeft al 2 stukken zeep gebracht van haar laatste cent, het zou kunnen dat ze er zelfs haar naaimachine voor geruild heeft.
Onder toeziend oog van een Duitse bewaker wijst Pa nadrukkelijk naar de draad waarmee zool en bovenkant aan elkaar genaaid zijn. Die draad moet over.
Ineens ziet Moeke dat Pa uit de gevangenis wil ontsnappen, iets dat onmogelijk is in het hermetisch gesloten gebouw, omsloten door een muur voorzien van glasscherven. De celdeuren zijn van het dikste ijzer en worden dag en nacht bewaakt door soldaten met geweren, de raampjes zitten hoog en zijn voorzien van glas en tralies.
Moeke kijkt naar de grens tussen schoen en zool waar de naaidraad ze bijeen bindt en dan ziet ze de levensdraad die haar man kan redden van de dood. De enige ontsnappingsroute voert door het krappe venster hoog in de celmuur en voorzien van glas en traliewerk. Voor het glas heeft hij zeep nodig, voor de spijlen een ijzerzaag.
Piet zit in dezefde verzetsgroep als Pa, aan hem de taak de beste ijzerzaagjes te vinden en onzichtbaar onder de zool te verstoppen. Aan Moeke de taak de zaagjes ongezien binnen te smokkelen. Pa heeft alles goed doordacht. Zo snel als mogelijk is in oorlogstijd brengt Moeke de verzoolde schoenen voor de derde keer naar de gevenagenis. De wachtpost controleert ze onder Moekes stalen blik. Hij geeft ze terug…

Pa zit niet alleen in de cel, er zit nog een man die er ook uit wil. De dag dat Moeke de schoenen voor de derde  keer brengt, de zaagjes erin verstopt, gaan de mannen aan de gang. Ze stampen op de grond en zingen luidkeels om het snerpende geluid van het ijzerzaagje te overstemmen. Pa is de sterkste man van Stokvis, het bedrijf waar hij werkte en krijgt de spijlen een voor een doorgezaagd. Een Duitser komt vragen wat dat voor herrie is.
‘Mien vreund is joarig en dat vieren wie.’
De Duitser lacht, wellicht een goede Duitser die het leger in gedwongen is. Hij laat ze zingen, het zagen weet hij niet, of wel…
Het glas haalt Pa stilletjes met de zeep uit de sponning en de doorgezaagde tralies buigt hij om met de kracht van zijn ijzersterke spierballen. De een klimt op de schouders van de ander en vergeet zijn kameraad niet, die trekt hij vanuit zijn positie, hangend in het venster, omhoog.
Het eerste deel van de onmogelijke opgave is een feit. De twee mannen staan onder de sterrenhemel, maar zijn nog niet vrij van gevaar. Ze steken het bewaakte plein rond de gevangenis over en klimmen over de muur met puntige scherven. Ze helpen elkaar door dik en dun.
Niemand heeft het gezien, maar mijn moeder vertelt het of wij erbij zijn, mijn broertje en ik en zij…

Pa vlucht met zijn kameraad te voet naar een onderduikadres in Friesland, waar ze de rest van de oorlog blijven, net als de vader van mijn vader, maar dat weten ze niet van elkaar, ze kennen elkaar niet. Mijn ouders moeten elkaar nog ontmoeten, jaren later op een weekend van het ANJV, ergens in het noorden van Drenthe.

De Duitsers ontdekken de volgende ochtend dat Kolman ontsnapt is. In opperste staat van paraatheid trekken ze met een militair konvooi naar het Deliplein en stampen de trappen op naar de bovenwoning van 5A om hem te halen.
Ze komen binnen met geweren en bajonetten, schieten in het plafond en steken bajonetten in muren, plafonds, kasten, vloeren en bedden. De zes kinderen kruipen doodsbang achter Moekes rokken.
Moeke wordt meegenomen met de twee jongste kinderen en overgebracht naar de gevangenis waar Pa uit ontsnapt is. Ze wordt verhoord. Bedreigd. Onder druk gezet. Dag na dag. Waar Kolman is.
Ze antwoordt telkens hetzelfde zinnetje. ‘Dat wait ik nait.’

De vier oudste kinderen zijn radeloos van angst achtergebleven in het kapotte huis.  Ze zijn bang, ongerust, verdrietig, alleen, in de steek gelaten, noem het maar op, ook als buren zich over hen ontfermen. Doodenge, zielige verhalen die mijn moeder nog doodenger vertelde toen mijn broertje en ik baby waren en de jaren erna.

Een ervaring die zich diep in mijn ziel heeft gegrift.
De eerste keer dat ik in Wageningen ook eens aan een waterpijp lurk, krijg ik geen lachkick, maar sta ik tegen een muur tegenover een peloton soldaten, het geweer op mij gericht…

Het bericht Vrouwenlijn (3) – De gevangenis verscheen eerst op Anne Vellinga.