Ik ben vijf. Mijn moeder is zenuwachtig en daarom ben ik het ook. Opa en oma Arnhem zijn deftig in haar ogen en dus in die van mij. Oma draagt een suede jasje en opa heeft een verlamde arm. Drie armen worden uitgestoken naar papa, naar mama en dan is Cootje aan de beurt, Marco, mijn broertje van 2 die naar opa Arnhem is genoemd. Niemand kijkt naar mij. Ik verstop me onder de tafel, onder het kleed. Ik ben er niet. Ik voel een gapend gat.

Ik zit veilig onder het kleed, mijn broertje krijgt alle aandacht van oma en kirt het uit. Opa en papa hebben een heftige woordenstrijd over Lenin en Mao. Ik zit onder tafel en mijn moeder klopt slagroom die ze voor haar laatste centen heeft gekocht met twee vorken, een klopper is er niet. Voor de lekkerte doet ze er een extra schep suiker in. Is het zout. Daar komen we achter als we na de aardappeltjes, de boontjes en de gehaktbal aan de zelfgemaakte vanillepudding gaan. Met slagroom bovenop.

Het gezinsleven zit vol valkuilen en voetangels en misschien moet ik daarom vele jaren later lopen met mijn moeder, tienduizend kilometer en meer. Misschien moeten we daarom ook naar Nieuweschans, lopen naar de plek waar het begon. De plek waar Anna van Hedel geboren werd, begin twintigste eeuw.
Ik heb haar voeten geërfd, haar migraine en haar vermogen tot confrontatie.

De eerste keer dat ik haar zie, ben ik zes en is het meteen raak. Ik ben bang voor de vrouw die mijn moeder geslagen heeft. Ik kan niet begrijpen dat mijn moeder haar wil zien, dat ze mijn broertje en mij meeneemt naar deze gevaarlijke vrouw. Hoe kan ze zo’n lange reis maken met de trein, een reis die ze griezelig vindt en ik dus ook. Enge trein. Uren moeten we erin, van Tiel naar Groningen, en ergens onderweg moeten we eruit om een andere trein te vinden, zonder papa die alles weet, die moet iets anders doen of er is niet genoeg geld voor zijn treinreis.

Ik maak me grote zorgen. Mama is zenuwachtig op de perrons waar we moeten overstappen, Utrecht, Zwolle. Marcootje huilt aan een stuk door en wil of kan niet lopen. Ze sleept hem met zijn voetjes over de stenen, een grote tas in haar andere hand en ik mag hen niet kwijtraken, anders ben ik verloren. Een nachtmerrie die eindigt in Groningen in een piepklein huis met een nog kleinere achterkamer, die uitpuilt van de grote mensen die broers en zussen zijn van mijn moeder. Ik stik bijna van de druk.

Bij de kachel staat Moeke. Dik vind ik haar. Kolossaal. Haar ogen zijn diep verstopt onder haar wenkbrauwen. Een heks. Ze kijkt me aan. Ziet me voor het eerst. Of nee, ze is een keer naar West Kapelle gekomen op mijn eerste verjaardag. Mijn moeder trok me op aan mijn armpjes tot ik op mijn voeten stond en Moeke strekte haar armen uit, een golvende boezem lokte. Ik liep naar de oerborst, mijn eerste vrije wandeling.

Nu ben ik zes . Ik kijk haar aan, mijn moeders moeder. Moeke. Niet mijn oma.
‘Dag wicht,’ zegt ze.
Ik recht mijn rug, klaar voor de vraag die mij dwars zit vanaf de eerste keer dat mijn moeder over haar vertelde. Mijn moeder weet het antwoord niet. Ik vuur mijn vraag op Moeke af.
‘Waarom heb je mama altijd geslagen?’

Alle stemmen verstommen. Doodse stilte valt. Moederziel sta ik tegenover die kolossale, gevaarlijke vrouw, met haar diepliggende ogen. Mijn vraag hangt in de lucht. Zij zegt niets. Niemand zegt iets. Niemand beweegt. Alsof de tijd is stilgezet.
Plotseling begint iedereen door elkaar te praten. Een vreemde, harde, snauwerige taal. Ik wacht op antwoord. Bang dat ik door het geroezemoes het niet zal verstaan. Daar hoor ik mijn moeder kuchen.
‘Ach, hoe komt zo’n kind daar nou bij. Dat heeft Moeke niet gedaan…’
Het is of mijn ziel uit me geknepen wordt. De tweede keer.

En hier loop ik dan met mijn moeder door het geboortedorp van Anna van Hedel die mijn grootmoeder zou worden. De smalle straten, de lage huisjes. De rode daken. De keitjes. Het plein met een kanon. De plek waar mijn grootmoeder haar leven begon. Op de grens van twee naties. Op de grens van land en zee. Een vurig schrander meisje dat niet mocht leren omdat ze een meisje was.

Mijn moeder blijft staan op een driesprong.
‘Hier ergens liep elke week de dorpsomroeper rond. Niemand had een radio en hij had zo’n toeter waar hij de nieuwtjes doorheen riep. Dat ging over wie er getrouwd was, of dood, of een kind had gekregen. Hij riep ook om wat de gevonden voorwerpen waren. Op een keer riep hij:
‘Er is gevonden een ding, een harig ding, een harig ding met een gat erin.’
Hij kon er maar niet opkomen hoe zo’n ding heette, zo’n ding waar de vrouwen hun koude handen in warm hielden, een mof. Nog tijden lang had iedereen in Nieuwe Schans het erover, er is gevonden een ding, een harig ding met een gat erin!’

We herhalen de gevleugelde zin tot we niet meer bijkomen van het lachen.
Typerend voor onze omgang met pijn en elkaar. Typisch mijn moeder. Zo lang ik leef, heeft zij elke situatie weten op te lossen met haar ingeboren gevoel voor humor, haar overlevingskracht. Ze heeft het overleefd. De tweede wereldoorlog en die andere, dichter op haar huid, gekerfd in haar ziel en de mijne, de oorlog thuis.

We hoeven elkaar maar aan te kijken of we beginnen weer ‘er is gevonden een ding…’ Elke keer weer schieten we in de lach, de hele weg terug naar ons hotelletje. In het restaurantje ruikt het naar schnitzel en frites. We kunnen meteen aanschuiven. We zeggen niks, zo leeg zijn we. Om half negen gaan we naar bed en vallen direct in slaap, zo moe zijn we.

Het bericht Vrouwenlijn (8) – Lopen met mijn moeder (2) verscheen eerst op Anne Vellinga.

Stil staren we over het water. Zij herinnert zich gebeurtenissen uit haar jeugd. Ik voel mijn wortels rondtasten in een duister dat ik niet ken, maar wel ervaar. Ik voel vertrouwde grond. Vrouwen met rimpelgezichten, gehuld in hoofddoeken en lange rokken ruisen door mijn geest.

‘Opoe was niet altijd aardig.’ Aal doorkruist bruusk mijn oergrond.  ‘Ik moest een keer op haar passen toen ze ziek was. Ze woonde toen al in de stad op een boot. Ik moest haar hemd uitdoen. Het zat met honderd haakjes vast op haar rug. Doodeng. Dat grauwe vel eronder. Ik was bang. Ik durfde niet meer te slapen en ben in het donker naar huis gerend. Moeke zei: ‘Dat wief is mal.’  Ik mocht bij Pa en haar in bed slapen.’

We lopen verder, de brug af, Nieuweschans in. We lopen zwijgend tot we een onderkomen vinden. Het was nog in de tijd dat dat kon. Later moesten we alles van te voren sfspreken, toen Nederland vergeven raakte van de lopers. We vinden een hotelletje op een hoek naast het spoor. De deur is open. Aal voelt zich thuis en vraagt in haar vertrouwde moedertaal of ze plek hebben voor de nacht. Naast het hotel bevindt zich een aanbouw met appartementjes. Een daarvan mogen wij. Zodra de herbergier weg is, jubelt Aal in haar eigen taal.
‘Wat een roemte!’
De nauwe roef van opoes boot is vertrokken.
Ik plof als altijd op het bed en zij gaat in de weer met voetenzalfjes en schone sokken. Na een uurtje zijn we allebei fris voor een uitstapje zonder rugzak.

Het dorp is klein en middenin dat kleine dorp staat een gigantisch bolwerk, het kuuroord. We laten het links liggen, wij kuren door het pijnlijk verleden van mijn moeder, dat hier tastbaar lijkt opgeslagen.
‘Moeke was geen lieverdje.’
Ik herinner me alle pakken slaag die mijn moeder kreeg en die mijn kinderhart doordrongen met het vaste voornemen mijn moeder nooit pijn te doen. We lopen door een smal straatje met lage huizen in de felrode baksteen, zo kenmerkend voor deze streek.
‘Moeke zat een keer achter op een kar, een op hoge ratelende wielen. Ze was er zelf achterop gesprongen, de voerman mende het paard en wist van niks De jongens van het dorp zagen dat en wilden ook achterop. Een jongen holde net zo lang op z’n klompen tot hij de achterrand vast kon pakken. Hij wou zich optrekken en toen trapte Moeke met haar klomp op zijn hand. Toen moest hij wel loslaten.’

Dat was gemeen. Dat wist ze, zo klein als ze was. Toch heeft ze het haar kinderen verteld. En die vertellen het weer door aan hun kinderen. Waarom wilde ze dat wij dit weten? Waarom deed ze het?
‘Ze kon goed leren,’ zegt Aal, ‘de onderwijzer zei dat ze makkelijk onderwijzeres kon worden. Ze mocht niet leren van opoe. Meisjes hoefden niet te leren. Die gingen trouwen en kregen kinderen.’
Aal valt stil. Ze werd zelf van de Minerva Academie gehaald toen een oom ziek werd. Iemand moest voor hem zorgen, en zij werkte niet, ze zat maar wat te tekenen op die Academie. Op zich een wonder dat ze erop gemogen had, waarschijnlijk omdat haar vader ook kunstschilder was, een natuurtalent zonder opleiding.

Ik vraag me af of de kleine Anna, zoals Moeke, mijn grootmoeder heette, op deze manier haar macht liet gelden, haar boosheid, haar opstandigheid en haar verweer. Wou laten voelen dat zij vlugger en sterker was dan welke jongen van het dorp ook. Hoezo was zij minder? Misschien was pijn doen de enige uitweg tegen de overmacht die haar weerhield te groeien naar wie ze was. Wellicht ligt hierin de kiem van het patroon dat alle vrouwen in haar lijn zou achtervolgen.

‘Toch was ze een goed mens.’
Aal heeft haar eigen spoor gevolgd.
‘In de oorlog deelde ze het laatste wat ze had met de arme stumpers om haar heen, stumpers, dat zei ze.’

Het bericht Vrouwenlijn (7) – Lopen met mijn moeder (1) verscheen eerst op Anne Vellinga.