Een tijdje geleden hadden wij de buren van ons huisje in Duitsland op bezoek. Het regende. Wat moet je met een wat ouder Duits echtpaar in de regen? De hele dag in huis is niks. Kees kwam op het idee een tochtje naar Den Helder te maken. Onderweg leefde hij zijn liefde en kennis van de waterhuishouding volledig uit.

Onder zijn enthousiasmerende leiding bewonderen we het Hollandse polderlandschap in de regen en zien we met eigen ogen sloten die hoger liggen dan het land. Bij Den Helder stappen we uit in de miezerende regen en kijken uit over zee. Kees wijst naar Texel en een nieuwe eiland dat aan de horizon schemert, De Razende Bol, een wandelende eiland dat broedplaats is van zeehonden en zeevogels.
Het is nog veel te vroeg om al naar huis terug te gaan en het regent ook nog steeds. Achter ons staat Fort Kijkduin met zijn beroemde zeeaquarium. Echt iets voor onze Duitse buurman die ooit in de Noordzee op makreel gevist heeft.

Het Fort staat erbij zoals een fort hoort te zijn, dikke muren en flinke torens. Wij naar binnen. Om bij het zeeaquarium te komen, moet je langs Napoleon. Die heeft daar een gewelfkelder vol informatie. Wij lezen dat Napoleon Den Helder het Gibraltar van het Noorden vond, een strategische plek dus. Weten we dat ook weer. Onbekommerd stappen we het volgende onderaardse gewelf binnen.

Staan we ineens midden in de tweede wereldoorlog! Overal hangen vergeelde kranten met dreiging en dood; foto’s van Mussert, Hitler en Seisinquart, bijgenaamd zes-en-een-kwart vanwege zijn naam en manke poot. Vreselijke beelden van Den Helder in oorlogstijd. Alles kapot gebombardeerd.

Dat ik hier toch terecht moest komen met onze Duitse buren. Dat wil je niet. Maar je bent er. Met hen.
Zij weten ook niet wat ze ermee aan moeten.
Het vervelende is dat de oorlog niet te ontlopen is in Fort Kijkduin: hongerwinter, doden, slachtoffers, uniformen, hakenkruisen, bommen en kanonnen. Je ziet niks dan Duitsers, of zoals mijn moeder hen noemde ‘Moffertjes’.

Mijn Duitse buurvrouw voelt zich steeds unheimischer. Ik ook. Onbeholpen sla ik een arm om haar heen.
,,Schrecklich! Aber… aanvankelijk had niemand door wie Hitler echt was. Nog geen kwart van de mensen had op hem gestemd, maar toen namen die bruinhemden het over met al hun gebral. Bij ons in het Fichtelgebirge had nauwelijks iemand een krant of een radio. De mensen in ons dorpje waren straatarm en hoorden in de verte iets van een man die nieuwe wegen beloofde en nieuwe fabrieken met werk voor veel mensen. Dat gaf aanvankelijk hoop om uit de crisis te komen.’’
Zoiets dus als nu al die mensen die achter Wilders aanlopen, en die belooft nog niet eens iets.

,,Maar toen kwamen mensen in uniform in ons Fichtelgebirge. Angstaanjagend hoe ze door ons dorpje denderden. Ze marcheerden op hun klakkende laarzen naar de armoedigste huisjes, ook de hutten diep verscholen in het woud. Mijn vader was houthakker en had vijf kinderen. Hij was tevreden, al hadden we niks. En toen moest hij plotseling meekomen, net als onze buurman die een paar varkentjes hield en de andere buurman die timmerman was. Allemaal moesten ze meekomen, de oorlog in. Dat werd toen pas langzaam duidelijk. Weigeren kon niet, dan werd je doodgeschoten.’’

Ik herinner me verhalen van mijn moeder die als kind in Groningen stad woonde en op versleten klompjes met haar broer Bertus het platteland opging om bij de boeren aardappels te vragen. Als je gepakt werd door een mof was het je dood. Dat wisten ze. En toen liepen ze met vier aardappels op zak een Duitser tegen het lijf. Hij keek toevallig net de andere kant op. Hij zag hen niet en hoorde ook de klompjes niet.
Of, zoals mijn vader altijd zei ‘er zaten ook goeien tussen’.

http://www.fortkijkduin.nl

http://www.razendebol.info

Het bericht Fort Kijkduin en De Razende Bol verscheen eerst op Anne Vellinga.

‘Misschien zit Swanny in het summerhoessie. We kunnen wel even bij haar langsgaan, vind je ook niet?  De vorige keer zijn we er voorbij gelopen en dat neemt ze me nog steeds kwalijk.’
Aal kan niet tegen ruzie, zelfs niet tegen onenigheid, dus wijken we eensgezind van het pad af, richting de zomerhuisjes. In het zand glimt een puntige steen. Ik herken hem en vooral mijn moeders trots.
‘Kijk Aal, zo eentje raapte jij de eerste keer op en toen zei je ‘kiek, een echte vuursteen’. Ik heb hem nog steeds en dan denk ik aan jou en ons lopen. Zullen we deze aan je zus geven? En als ze er niet is, leggen we hem op de vensterbank als bewijs dat wij er waren en zij niet.’
‘Ik vind het niet erg als ze d’r niet is. Als ze d’r wel is, vragen ze gelijk of we blijven eten en slapen en dat gaat van onze loopweek af.’
‘We zeggen gewoon dat we nog vijftien kilometer moeten lopen.’
‘Dan vragen ze waar we wezen moeten, en dat natuurvriendenhuis is vlakbij, dat weten zij ook.’
‘Dan noemen we dat adres van morgen.’
Aldus afgestemd op elkaar lopen we naar het summerhoessie.

Swanny en Bram zitten op plastic tuinstoelen voor hun houten huisje.
‘Moi wichter.’ Alsof het gewoon is dat wij voor hun neus staan, rugzak op de schouders.‘Goud dat we nog niet eten hebben. Wat willen jullie eten? Dan hoal ik het ev’n.’
‘Wie houv’n niks Bram.’
‘Bist nait wies. Wat wollst?’
Aal kijkt mij paniekerig aan. Hier komen wij niet onderuit zonder ruzie? Voor Bram terug is uit de winkel…
Zo afwezig als in gezelschap wezen kan, een oud verdedigingsmechanisme, zo aanwezig kan ik in hetzelfde gezelschap zijn, een oud overlevingsmechanisme. 
‘Pannekoeken!’
De zucht van opluchting waait door het gezelschap. De portemonnee hoeft niet getrokken, de kookkunst hoeft niet aangesproken, de tijd hoeft niet verdaan, de gastvrijheid is gewaarborgd en Bram is de man… melk en meel en ei hebben we ja in hoes en Bram gaat de pannenkoeken bakken, want Swanny heeft met hem geboft, zo’n man had Aal ook wel willen hebben, maar ja, Bram koos Swaantje, he wicht…
De drie vrouwen luisteren niet lang naar de zelfuitgeroepen geemancipeerde man. Ze nemen met vuige vrouwenblikken van ons kent ons plaats aan de plastic buitentafel. Het verleden voelt zich geroepen.
‘Waist nog Aal, dat Moeke een taart bakte in de oorlog?’

Iedereen had honger, niemand had eten, iemand was jarig en Moeke beloofde een taart. Alle kinderen van het Deliplein werden uitgenodigd en ze moesten allemaal iets meenemen wat nog in huis was. Een ei, een schepje meel, een kopje melk, een kopje bonen, een lepel suiker, een appel, een snee oud brood. Moeke mengde en roerde, kneedde en zong een toverlied van meel dat wel wou rijzen. Alles ging in een koektrommel op de kachel, deksel erop en zingen tot de taart klaar zou zijn, de lekkerste die ooit op het Deliplein gegeten is. Elk kind kreeg een goddelijk brokje en likte de vingers erbij af.

Het moment voor de vuursteen. Swanny neemt hem in haar grote vrouwenhand die zes kinderen heeft opgevoed en is gelijk weer bij Moeke.
‘Moeke had iets met stenen. Ze zocht ze en vond ze en wist er alles van, dat mens wist dingen die niemand wist, maar Pa kon schilderen en gedichten schrijven. Waist wel dat ik dat van Pa erft heb? Doe zien schilderkunst en ik zien schrijfkunst.’
Swanny loopt naar binnen, Aal knipoogt naar mij, vastbesloten nergens tegenin te gaan, geen onvertogen woord zal haar mond verlaten en dan is Swanny alweer terug met een verfomfaaid kasboekje. Ze draait het om en om. Achterin staan haar gedichten. Als een echte Kolman gaat ze staan om haar gedicht te declameren, gelijk Pa dat deed en zijn Pa en de Pa daarvan, een cabaretier avant la lettre, die op boerenpartijen op een kist ging staan en de show stal.

Swanny houdt het schriftje in haar ene hand en de hand met de vuursteen er nog in op haar hart. Ze neemt dezelfde houding aan als mijn moeder wanneer die gaat vertellen, dezelfde oogopslag die spanning oproept bij de toeschouwers, hetzelfde postuur ook, alleen is bij Swanny alles net een slag groter. Ze declameert haar gedicht met overgave, kordate  zinnen die alles zeggen en helaas voor eeuwig verloren zijn, behalve het refrein.
‘…en mien hartje doet van boenkeboenk…’

Daar komt Bram fier als een emoe, de pannenkoeken en strooppot in de handen. Hij ziet onze ogen glimmen van tranen.
‘Krieg nou wat…’

Het bericht Vrouwenlijn (11) – lopen met mijn moeder (5) verscheen eerst op Anne Vellinga.

Volgens haar zus was het anders.
Mijn moeder gaat de strijd niet aan. Ze zegt kalm en verbeten ‘Dit is mijn visie.’
Ik hoor aan haar stem dat ze zich niet gezien voelt. Haar zin komt binnen.

Terug uit Antwerpen verdwijnt het boekje in een kast van mijn moeder, om 25 jaar later opnieuw uit de kast te komen.
‘Wil jij iets voor me doen? Wil jij hier een boekje van maken?’
Een Zenmeester geeft zijn leerling een koan, een uitspraak die met het verstand niet te begrijpen is. De vraag van mijn moeder wordt mijn koan.

Het boekje ligt uit elkaar, is wisselend van kwaliteit en het is onduidelijk welke tekening bij welk verhaaltje hoort. Het is een zwaarmoedig boekje over haar moeder en de oorlog. Toen ze het maakte zat ze in haar verwerkingsproces van beide, moeder en oorlog, oorlog en moeder. Hoe ze geslagen is door haar moeder: ja moeke, nee moeke. Als kind probeerde ze klappen te voorkomen en wist het juiste antwoord niet. Dat lees ik terug in de zachte hand waarmee moeke regeerde. Ze wou het niet ongezegd laten, ze wou geen klappen, ze wou moeke geen pijn doen.

Of ik er een boekje van wil maken…
Ik heb geen zin dat boekje te maken. Geen zin in het werk en geen zin in de inhoud, oorlog en verdriet.
Ik maak zin en begin. Eenmaal begonnen, is het eind zoek.
De inhoud ligt door elkaar in losse blaadjes, aan de ene kant tekst, aan de andere kant illustratie. Allebei  eenvoudig, daar ligt het niet aan, het is de volgorde. Hoe ik de blaadjes ook indeel, telkens klopt iets niet.
Dankzij deze vreemde zaak lees ik elke pagina duizend keer en begrijp er niks van. Tegelijkertijd voel ik almaar dieper verdriet bij haar simpele woorden. Vooral haar ‘mateloos verdriet’ toen haar moeder in de gevangenis zat. Ik snik het uit.
Waarom wil ze dit ellendige verhaal uitdelen?
De tijd dringt. Mijn moeder wordt brozer. De koan beukt op mijn hart.

Door de simpele woorden van het boekje dringt eindelijk tot me door, wat aan de oppervlakte is gebleven bij alle verhalen die mijn moeder een leven lang vertelde. De relatie van mijn moeder tot haar moeder. Wat met haar verhalen niet gebeurde, gebeurt als ik de woorden lees die zij tot haar moeder richt in haar boekje.
Eigenlijk is het maar een zin die me treft.  Heel eenvoudig staat het daar. In een paar woorden heeft mijn moeder haar traumatische oorlogsjeugd trefzeker neergezet.
‘Het was zwart, maar ik kon alles dragen als Moeke naar me lachte.’
Ik lees en herlees de zin tot ik alleen nog huilen kan.

Het is nacht. Een mug zoemt om mijn hoofd. Lamp aan, achter de mug aan, als vroeger toen een muggenzwerm op mijn slaapkamertje mijn kinderrust verstoorde en mijn moeder ze dood kwam slaan met een krant. Ze zong erbij als een priester ‘en gij gaat ook naar de hemel, halleluja’. Het behang zat vol bloedspetters. Op het laatst kwamen we niet meer bij van het lachen.
Eindelijk heb ik de mug te pakken. Klaarwakker lig ik in bed.
Ineens zie ik het.
Dit boekje is niet het mateloos verdriet uit haar verleden, dit boekje is haar vrede met het leven en haar levensloop. Aal geeft haar visie. Eenvoudig en trefzeker.

Het bericht Vrouwenlijn (4) – Het manuscript verscheen eerst op Anne Vellinga.

De ‘rotmoffen’ komen Pa halen en zetten hem om te beginnen in de gevangenis van Groningen. Moeke helpt Pa hieruit te ontsnappen. Als zijn vrouw is zij de enige die hem mag bezoeken. Pa vraagt drie achtereenvolgende keren of ze zijn schoenen wil laten verzolen bij Piet en hij wil ook een stuk zeep. De derde keer wordt Moeke kriegel van almaar datzelfde gevraag van Pa. Wat wil die man nou. Ze heeft de schoenen al 2x laten verzolen, heeft al 2 stukken zeep gebracht van haar laatste cent, het zou kunnen dat ze er zelfs haar naaimachine voor geruild heeft.
Onder toeziend oog van een Duitse bewaker wijst Pa nadrukkelijk naar de draad waarmee zool en bovenkant aan elkaar genaaid zijn. Die draad moet over.
Ineens ziet Moeke dat Pa uit de gevangenis wil ontsnappen, iets dat onmogelijk is in het hermetisch gesloten gebouw, omsloten door een muur voorzien van glasscherven. De celdeuren zijn van het dikste ijzer en worden dag en nacht bewaakt door soldaten met geweren, de raampjes zitten hoog en zijn voorzien van glas en tralies.
Moeke kijkt naar de grens tussen schoen en zool waar de naaidraad ze bijeen bindt en dan ziet ze de levensdraad die haar man kan redden van de dood. De enige ontsnappingsroute voert door het krappe venster hoog in de celmuur en voorzien van glas en traliewerk. Voor het glas heeft hij zeep nodig, voor de spijlen een ijzerzaag.
Piet zit in dezefde verzetsgroep als Pa, aan hem de taak de beste ijzerzaagjes te vinden en onzichtbaar onder de zool te verstoppen. Aan Moeke de taak de zaagjes ongezien binnen te smokkelen. Pa heeft alles goed doordacht. Zo snel als mogelijk is in oorlogstijd brengt Moeke de verzoolde schoenen voor de derde keer naar de gevenagenis. De wachtpost controleert ze onder Moekes stalen blik. Hij geeft ze terug…

Pa zit niet alleen in de cel, er zit nog een man die er ook uit wil. De dag dat Moeke de schoenen voor de derde  keer brengt, de zaagjes erin verstopt, gaan de mannen aan de gang. Ze stampen op de grond en zingen luidkeels om het snerpende geluid van het ijzerzaagje te overstemmen. Pa is de sterkste man van Stokvis, het bedrijf waar hij werkte en krijgt de spijlen een voor een doorgezaagd. Een Duitser komt vragen wat dat voor herrie is.
‘Mien vreund is joarig en dat vieren wie.’
De Duitser lacht, wellicht een goede Duitser die het leger in gedwongen is. Hij laat ze zingen, het zagen weet hij niet, of wel…
Het glas haalt Pa stilletjes met de zeep uit de sponning en de doorgezaagde tralies buigt hij om met de kracht van zijn ijzersterke spierballen. De een klimt op de schouders van de ander en vergeet zijn kameraad niet, die trekt hij vanuit zijn positie, hangend in het venster, omhoog.
Het eerste deel van de onmogelijke opgave is een feit. De twee mannen staan onder de sterrenhemel, maar zijn nog niet vrij van gevaar. Ze steken het bewaakte plein rond de gevangenis over en klimmen over de muur met puntige scherven. Ze helpen elkaar door dik en dun.
Niemand heeft het gezien, maar mijn moeder vertelt het of wij erbij zijn, mijn broertje en ik en zij…

Pa vlucht met zijn kameraad te voet naar een onderduikadres in Friesland, waar ze de rest van de oorlog blijven, net als de vader van mijn vader, maar dat weten ze niet van elkaar, ze kennen elkaar niet. Mijn ouders moeten elkaar nog ontmoeten, jaren later op een weekend van het ANJV, ergens in het noorden van Drenthe.

De Duitsers ontdekken de volgende ochtend dat Kolman ontsnapt is. In opperste staat van paraatheid trekken ze met een militair konvooi naar het Deliplein en stampen de trappen op naar de bovenwoning van 5A om hem te halen.
Ze komen binnen met geweren en bajonetten, schieten in het plafond en steken bajonetten in muren, plafonds, kasten, vloeren en bedden. De zes kinderen kruipen doodsbang achter Moekes rokken.
Moeke wordt meegenomen met de twee jongste kinderen en overgebracht naar de gevangenis waar Pa uit ontsnapt is. Ze wordt verhoord. Bedreigd. Onder druk gezet. Dag na dag. Waar Kolman is.
Ze antwoordt telkens hetzelfde zinnetje. ‘Dat wait ik nait.’

De vier oudste kinderen zijn radeloos van angst achtergebleven in het kapotte huis.  Ze zijn bang, ongerust, verdrietig, alleen, in de steek gelaten, noem het maar op, ook als buren zich over hen ontfermen. Doodenge, zielige verhalen die mijn moeder nog doodenger vertelde toen mijn broertje en ik baby waren en de jaren erna.

Een ervaring die zich diep in mijn ziel heeft gegrift.
De eerste keer dat ik in Wageningen ook eens aan een waterpijp lurk, krijg ik geen lachkick, maar sta ik tegen een muur tegenover een peloton soldaten, het geweer op mij gericht…

Het bericht Vrouwenlijn (3) – De gevangenis verscheen eerst op Anne Vellinga.

Ik herken het met schrik. Het is het uit elkaar gevallen boekje dat ze zo’n dertig jaar geleden voor haar moeder maakte, voor Moeke. Toen ging dat aan mij voorbij. Ik was jong uit huis, keerde menigmaal terug, maar was weg toen zij dat boekje maakte ter ere van het 55-jarig huwelijk van haar ouders, Pa en Moeke.
Toch heb ik dat boekje eerder gezien, een vrouwenweekend in Antwerpen met mijn moeder, haar zus en haar vriendin, Aal, Swan en San.

Ik noem mijn moeder Aal sinds ik mijn ouderlijk huis in Tiel verruilde voor het academisch ziekenhuis in Groningen, mezelf uitroepend tot zelfstandige, om al snel terug te komen met hangend hoofd, nadat ik een fles bloed moest wegbrengen en door mijn knieën zakte op het onmetelijk groene gras. Als rood ergens opvalt, is het op groen.
Ik mocht tijdelijk terug in het huis van mijn ouders, slapen in dezelfde kamer waar ik voor mijn zelfstandigheid sliep, een week of zes daarvoor. Mijn moeder was blij, zonder mij was er niks aan. Ik was ook absoluut geen verpleegster vond zij, wat haar recente opmerking tot een compliment maakt ‘jij kunt wel hoofdzuster worden’.

Mijn vader vroeg kostgeld aan de zelfstandige, die met water aan de lippen en vuur aan de schenen het eerste de beste baantje nam bij Verdugt, de giffabriek in Tiel.
De aanname was te danken aan het zelfstandig optreden voor de sollicitatie begon. De man die de sollicitatierondes deed, moest zo nodig weg toen ik aan de beurt was. Zo zat ik alleen in een kantoortje met een groot bureau en een joekel van een telefoon die oorverdovend begon te rinkelen en op mijn zenuwen werkte. Ik heb altijd een hekel gehad aan telefoons, helemaal als ik werkeloos zat te wachten. Ik nam op.
‘Met de sollicitante van Verdugt…’
De beller moest de man hebben. Ik ging in het onbekende gebouw op zoek naar de man die ik amper gezien had.
Hij kwam net het toilet uit, een moment waarop de man broek en hemd in positie brengt, een moment waarop de man liever niet gezien wordt door de toekomstige werknemer.
Ik werd aangenomen omdat er geen andere kandidaat was, ik nam aan omdat ik zo zelfstandig was.

Ik woonde thuis, had een baantje en sloot me aan bij de fabrieksjongens van Verdugt en de Betuwe die op hun brommers naar bands gingen en zichzelf de States noemden. Ik voelde me vrij als een vogel. Dansen was mijn lust en liefde; het heilige moment van de ontmaagding kwam in het Spijkerkwartier, de hoerenbuurt van Arnhem waar ik ging studeren en een studentenkamertje kreeg. Mijn inwijder was goed.
Voor the time being was ik terug bij af, terug bij mijn ouders, die ik voortaan noemde bij hun naam, Jan en Aal. Ik betaalde kostgeld. Ik moest voor 12 uur thuis zijn, ‘anders donder je maar op.’

Het vrouwenweekend was jaren later, ik was het huis echt uit. Het was in Antwerpen vanwege een aanbieding van de ANWB. Aal had ‘Moeke’ bij zich, het boekje. Het kan ook zijn dat haar zus, Swanny, het boekje mee had en als verrassing uit een van haar kleurige schoudertassen haalde. Het was opgedoken uit een kast na het overlijden van Moeke. Het vrouwenweekend was daarna, ter troost wellicht. Het moment was aangebroken dat ‘Moeke’ uit de kast kwam…

Het bericht Vrouwenlijn (2) – Uit de kast verscheen eerst op Anne Vellinga.

Het bericht Mannenlijn 5 verscheen eerst op Anne Vellinga.