Dat doen we wel even anders in Nederland. De hoge heren willen koste wat kost voorkomen dat een euro in verkeerde handen komt. Daarbij kijken ze niet naar elkaar, laat de banken maar schuiven, de angst zit hem in geld dat gereserveerd is voor zorg. Daar zijn excessen geweest, dat nooit weer. Wie geld nodig heeft voor het inkopen van zorg, moet door een oerwoud aan instanties, betaald uit de zorgpot.

Ons heeft het drie jaar gekost voor we de juiste indicatie hadden voor mijn moeder. Elke keer weer dook er iets uit een krocht van de instanties wat uitgezocht moest worden. Mijn moeder had dit nooit zelf kunnen regelen, met haar ziekte van Parkinson is zij in een fase van steeds grotere afhankelijkheid.

Is er eenmaal een indicatie gesteld voor een PersoonsGebondenBudget (PGB: hulp aan lijf en leden, via het rijk) of WMO (hulp in huis en hulpmiddelen, via de gemeente) dan ben je er niet.
Na het oerwoud van de indicatie komt de mallemolen van het bedrag en als je daar uit bent, komt de ijzeren greep van de verantwoording die voortdurend afgelegd moet worden door hulpbehoevende, cq. mantelzorger; iedere cent moet geboekstaafd, een oersaaie, tijdrovende taak die elk half jaar terugkomt.
De controleurs controleren maar door, niet de thuissituatie, of het goed gaat met het oude schatje en de mantelzorger, ze controleren het geld. Elke euro die niet besteed is, moet teruggestort en gaat voortaan af van het maandelijks budget. De sigarenrokertjes van Michael Ende (lees er zijn kostelijke jeugdboek Momo en de tijdspaarders maar eens op na).

In Duitsland controleren ze niet. Langs korte weg kennen ze budget toe en vertrouwen dat het geld besteed wordt aan thuiswonen van het oudje.
Dat is even slikken.
Wordt er niet gecontroleerd?
Kun je daar zomaar geld krijgen?
Dan kunnen de mensen rare dingen met dat geld doen.
Zo wordt in Nederland gedacht. Dit wantrouwen komt ons duur te staan.
Hoe gaat dat dan in Duitsland? Liggen de oudjes daar dood in de vriezer, zoals ooit in Japan, waarvan lange tijd gedacht werd dat ze daar zo oud werden door vis en zeewier? Die stokoude Japanners bleken in de vriezer te liggen, opdat de kinderen het pensioen van papa konden blijven innen.

Even voor de duidelijkheid: pensioen is geen PGB.  Iemand met pensioen kan in een vriezer liggen zonder dat iemand het merkt. Iemand met PGB heeft medische zorg en een fysiotherapeut gaat geen bevroren lijk masseren. Van dit gegeven maakt Duitsland efficiënt gebruik.
De controle geschiedt impliciet door mensen die toch al naar de oudjes gaan: huisarts, wijkverpleegster, wondverpleegkundige, fysiotherapeut, mensendiecktherapeut, neuroloog, geriater, geriatrisch verpleegkundige, mensen met oog en verantwoording voor de mensen die zorg krijgen, mensen uit diens biotoop.

Wonen in een tehuis is veel duurder dan thuis wonen. Daar kwamen wij achter toen wij op vakantie wilden en mijn moeder twee weken in een verzorgingshuis wilden stallen. Daarvoor moesten we ons PGB omzetten in Zorg in Natura, die bleek bij dezelfde indicatie 3x zo hoog te zijn.
Moet je voorstellen, bij dezelfde zorgindicatie krijgt een tehuis 3x zoveel budget van de overheid als iemand die thuis blijft wonen. Dit komt door de overhead, dus alle kosten die erbij komen in een tehuis, het gebouw, vaste lasten, onderhoud, maar ook de directie, administratie, tuinman – verzin het maar.

Onze regering wil bezuinigen op de zorg. Hiertoe willen ze bevorderen dat de mensen thuis blijven wonen. Mooi streven, maar ze maken tegelijkertijd de toekenning van een persoonsgebonden budget ingewikkelder, verhogen de drempel en verlagen de budgetten.
Het gevolg laat zich raden: iemand die liever thuis blijft wonen, gaat noodgedwongen naar een tehuis, waar een steeds kleiner aantal verzorgers voor steeds lager loon steeds meer oudjes moet wassen, aankleden, verzorgen.

Ik mag graag gluren bij de buren.
Aanvankelijk konden wij niet geloven wat onze Duitse buren in het Fichtelgebirge zeiden. Daar is het normaal dat oma of opa bij de kinderen blijft wonen. Iedereen daar vindt het vanzelfsprekend dat mijn moeder bij ons woont. Zo doe je dat.
Hun mentaliteit in dezen is anders dan de Nederlandse omdat de Duitse overheid geen verantwoording vraagt van het PGB. Ze vinden alles best, zolang de oudjes het verzorgingshuis maar niet ingaan. Wat telt is de besparing op zorg en zolang de oudjes thuis wonen wordt er bespaard.
Wat maakt het ook eigenlijk uit als er een I phone van gekocht wordt. Dan houdt de mantelzorger contact met de wereld… Waarom zou je daar een dure controle op uitvoeren, vinden ze. Het wordt daar gewaardeerd dat iemand thuis blijft wonen. Hoe de familie dat regelt, is hun zorg en verantwoording.

Onze overheid is doodsbang dat we onze thuiswonende oudjes vastbinden op een stoel en in de schuur zetten, en dat de mantelzorgers dan lekker van dat geld naar Turkije gaan. Wat een wantrouwen, wat een onzin.

Zowel in Nederland als in Duitsland is een hulpbehoevend oudje gebed in een netwerk van medische zorg.
Een wijkverpleegster overziet toch de thuissituatie, ziet of het oudje schoon is, gewassen, gekleed, gevoed. De fysiotherapeut ziet of er blauwe plekken van huiselijk geweld zijn. Om maar iets te noemen. Dan wordt aan de bel getrokken, en niet zachtjes.
In Duitsland mag PGB besteed worden aan inkomen van een nicht die voor opa zorgt. In Nederland moet de mantelzorger uit liefde zorgen en doorlopend verantwoording afleggen.
Als het kasboek maar klopt. Dat is Nederland.

Het bericht Gluren bij de buren verscheen eerst op Anne Vellinga.

De heer heeft goede zin vandaag

Met de klapper geopend op mijn knieën, kijk ik naar zijn schransende mond. Nog altijd alsof het Hongerwinter is en hij een onverwacht maal heeft bemachtigd. Het is de zin in zijn leven geworden. Vooruitkijken naar de volgende maaltijd. En zolang er vooruitzichten zijn is er kwaliteit van leven.
Zoals hij zijn tanden zet in zijn boterhammen, bijten mijn ogen zich weer vast in de verslagen van de afgelopen dagen, opgetekend door de dames van de Thuiszorg.
‘De heer wilde niet gedoucht worden.’ De derde opeenvolgende week al. Heb ik hen eindelijk zover dat ze hem eens in de week willen douchen en dan geven ze het na de eerste snauw van mijn vader op.
‘De heer is weer mopperig, vandaag.’ Ik kijk naar zijn ogen, terwijl hij met dezelfde gretigheid als bij de eerste hap, de laatste naar binnen werkt. Het is de blik van een vleesetende reus. Het lijkt ook geen voedsel dat hij verslindt, maar tijd! Alsof hij de tijd die hem rest in een onverhoedse hap te grazen wil nemen, zodat eindelijk dit ondermaanse en ondermaats bestaan een halt toegeroepen wordt en hij zijn plaats in de hemel mag innemen, naast mijn nu precies twee decennia geleden overleden moeder.

‘Ik begrijp er niets van wat ze hierboven met me voor hebben,’ zegt hij vaak. ‘Iedereen van vroeger is intussen al gehaald en mij laten ze hier zitten, met niets dan pijn in mijn lijf. Dement word ik niet meer, heeft de dokter gezegd. Daar ben ik te oud voor. Waar heb ik dat aan verdiend?’
Hij is weer rustig. Na een vloekgolf over zijn omgestoten kop melk.
Dan zegt hij plotseling: ‘Ik ga naar bed.’ Ik kijk op de klok. Nog geen halfzes. En reken.
‘Zal ik u ophelpen?’
‘Nee, kan ik zelf!’
Aan zijn hele lijf is te zien hoe hij om te beginnen de wil om op te staan mobiliseert. Zoals hij vroeger alle onderdelen van zijn dienstpistool schoonmaakte en in elkaar zette, om het opnieuw tot iets potentieel weerbaars te maken.
‘Waar is mijn stok?’ Zijn ogen verstarren in hun kassen, vastbesloten er nog minder mee te willen zien dan zijn visuele vermogen toelaat. Ik kijk rond. Een van zijn drie reservepoten, die in versletenheid niet voor hem onderdoen en voortdurend zoek zijn, zie ik met de krul over een stoel hangen.
‘Hier is uw kreun en toeverlaat,’ zei ik onlangs nog. Waar hij zelfs even om moest lachen. Een grap herhalen is echter geen optie. Dat stookt zijn vuurtje alleen maar op. Telkens iets nieuws verzinnen is de boodschap. Elk bezoek een geniale gedachte.
Zonder iets te zeggen, sta ik op en loop, voor hem langs – ‘Voorzichtig, godverdomme, je trapt godverdomme op mijn voeten!’ – naar de stoel en neem de toverstok in mijn handen.
‘Heb je hem?’
Ik zwaai ermee voor zijn neus.
‘Nu is het uit met dat gegodver,’ voeg ik er bestraffend aan toe.
Hij is intussen van onderop begonnen met het losknopen van zijn hemd. Het bovenste knoopje zal wel weer tot het nodige gevloek leiden.
‘Als u nóg eens godvert, ga ik u kietelen!’ verras ik zowel hem als mezelf. En voeg, na de stok tegen de tafelrand te hebben gezet, de daad bij het woord.
‘Weg, weg, verdomme,’ zwaait hij met zijn armen.
‘Weer een vloek? Dan slaat het kietelmonster nog dodelijker toe!’ En ik laat mijn vingers als een tromroffel over de zijkanten van zijn borstkas, onder zijn armen, gaan. Hij capituleert vrijwel onmiddellijk.
‘Weg, lange,’ laat hij mijn bijnaam volgen die hij allang niet meer heeft gebezigd en die alleen mijn broers voor mij in petto hebben. Hij heft zijn gezicht naar mij op. In duidelijk gespeelde angst voor nog meer kietelterreur. Mijn handen, die nog altijd zijn bovenlijf beroeren, een warm lichamelijk contact waar hij als vader nauwelijks toe in staat bleek, beginnen zich met steelse na-kneepjes terug te trekken, ervoor beducht dat ze als stiekeme liefkozingen ontmaskerd zouden kunnen worden. Hij laat het echter gebeuren, terwijl zich een verbaasde ontspanning op zijn gezicht aftekent.
Voetje voor voetje, hij heeft zijn steunkousen nog aan, loopt hij naast me op. Zoals we nog niet zo lang geleden samen buiten in het zonnetje liepen.
‘Wat zullen de mensen wel niet denken?’ zei hij toen. ‘Niets,’ antwoordde ik. ‘Hoogstens: kijk die twee zestigplussers eens!’
Zijn broek heb ik hem, onder maar één voorzichtige vloek, uitgetrokken. Ik bekijk hem eens goed, mijn bijna honderdjarige vader, in zijn onderhemd en met een dikke luier tussen zijn benen. In mijn opleiding tot therapeut leerden we hoe we cliënten konden helpen die een grote angst voor iemand hadden. ‘Stel je deze man of vrouw eens voor met een luier om. Denk dan opnieuw aan je angst.’

 Tien voor zes. Zijn kleren liggen precies waar hij ze hebben wil, zodat hij ze morgenvroeg direct kan vinden. Zijn stok ligt dwars over de commode. Naast beide andere, zie ik nu. Bij het opstaan zoekt hij meteen steun bij dit meubel en grijpt dan tegelijkertijd een van zijn houten metgezellen. Hij laat zich met zijn dikke, ingepakte bibs op het bed zakken. Een walmende geur stijgt van onder hem op, als bij bepaalde zwammen waar je per ongeluk op trapt. Hij vraagt of ik zijn voeten wil oppakken en in bed tillen. Ik voel de diep in zijn benen snijdende steunkousen, waar ik me ook niet aan waag. Dat zijn de zorgen van de Thuiszorg. Die voor hij ‘echt’ gaat slapen nog langskomt. Waarbij weer de nodige ‘godvers’ door de kamer zullen vliegen, zonder dat hij ervoor gekieteld kan worden. Zoals hij er nu bijligt, ontroert hij me meer dan ooit. En ik besluit dat ‘mijn vrouw’ maar even moet wachten op de afgesproken plek. Namen spoelen weg tussen de plooien van zijn hersenen als straattekeningen in de regen. Als zij er niet bij is, vraagt hij: ‘Is ‘je vrouw’ niet meegekomen?’ Om er meteen aan toe te voegen: ‘Nee, natuurlijk niet. Zij zal wel denken: wat moet ik bij die vervelende vent, ik ga liever boodschappen doen.’

 Ik vraag of ik hem nog een verhaaltje voor het slapen gaan zal vertellen. Hierop maakt zich een lach in hem los, zonder lachrimpels op zijn gezicht. Alsof uit zijn diepste binnenste iets opwelt wat met kracht door zijn keel en mond gestoten wil worden. Als het gehuil van een wolf. Zo lachte hij ook toen ik hem onlangs plaagde, als reactie op zijn opmerking dat ik best wat vaker zou kunnen komen, nu ik met vervroegd pensioen ben. En toch niets anders te doen heb! Ik zei lachend: ‘U, u hebt langer niéts gedaan, dan gewérkt in uw leven!’
Politiemensen mochten met 60 al met pensioen. Er ontsnapte hem toen net zo’n holle oerlach. Zo zal het Homerisch gelach begonnen zijn. Niet in de omstanders, maar juist in de persoon om wie gelachen werd. En ik besef plots dat als mijn vader sterft op honderdjarige leeftijd, in 2012, het eind aangebroken is van een wereldtijdperk, net als bij de Maya’s. Welke rampen staan ons dan te wachten? Donderen en bliksemen laat hij het nu al!
‘De heer heeft goede zin, vandaag,’ las ik nog, voordat ik de klapper dichtsloeg.
‘Jij bent me er een,’ hikt hij. ‘Laat me asjeblief niet lachen. Ja, vertel me maar een verhaaltje.’
‘Over Klein Duimpje?’ vraag ik. Nu wordt zijn lachen pas echt lachen.
‘Ja, over Klein Duimpje.’
Voorzichtig trek ik de dekens over hem heen. Mijn ene hand laat ik rusten op zijn schouder. Met de andere strijk ik zacht over zijn hoofd. Zijn haren, waar je nooit aan mocht komen. Nu is hij enkel oor, voor die zoon van hem die op een dwaas moment in zijn leven met Klein Duimpje aan komt zetten.
En ik vertel over het kleine kereltje dat vocht tegen vadertje tijd, en op het moment dat het geen uitweg meer wist in een boom klom om ergens een lichtpuntje te ontdekken.
‘Dat deed ik ook altijd,’ fluistert hij opeens. ‘Ik klom ook altijd in een boom.’
En zie, zijn ogen vallen dicht. Terwijl uit de verte zich zijn snurken al begint aan te dienen. Zoals zijn dienstmotor, een zware Harley Davidson met zijspan, zich aandiende, waarop hij meer dan een halve eeuw geleden trots als een aap kon zitten. En waar het ongeduldige kind dat ik vroeger was, reikhalzend naar uit stond te kijken.

Zie: http://www.youtube.com/watch?v=dZoBnBg6RpU  voor de boekpresentatie van De vluchtende Geest.

Het bericht De heer heeft goede zin vandaag door Jacques Graus verscheen eerst op Anne Vellinga.

En dan ben ik ziek. Niks ergs, gewoon wat koorts, hoest, keelpijn, spierpijn, hoofdpijn en vooral slap, te slap om het bed te verlaten. Ik doe het toch. Ontbijt maken, kattenbakken verschonen, een washand over mijn moeder halen. Hondsmoe duikel ik het bed weer in. En dan verandert de wereld. Klappende deuren van man die zoekt zonder te vinden, schuifelende voeten van moeder die dochter mist, rinkelende telefonen, miauwende katten, een deurbel. Ik lig in bed en verroer geen vin. De spaken van het wiel ratelen oorverdovend. Zo druk als de spaken zijn, zo stil is de spil. Ik ben een drenkeling op een stuk wrakhout in een woedende zee. Niemand ziet me. Iedereen zet alle zeilen bij om zichzelf te redden. Zelfs de poezen komen geen kopjes geven, ze hebben het te druk met muizen vangen. Moederziel alleen dobber ik in slappe ellende. De dag dendert aan me voorbij. Deuren klappen open en dicht, trappen kraken, regen striemt. Halfvijf komen de inwonende chirurgen thuis van hun levensreddende operaties in het Westfries Gasthuis, van de inpandige patiënt hebben ze geen weet. Met een herkenbare dreun slaat de voordeur definitief dicht. De heer des huizes komt thuis van zijn vermoeiende schooldag.
Normaal heb ik de koffie klaar en doet hij zijn verhaal, of liever ik. Ik beleef in huis meer in een dag dan hij op school in een semester. Behalve vandaag. In plaats dat manlief met bloemen, fruit en tijdschriften naar de patiënt rent, banjert hij lawaaiig door het hele huis. Iedereen krijgt zijn aandacht. Eerst zijn schoonmoeder, dan de poezen, dan de gasten en tussendoor eindeloos de telefoon. Ik besta niet. Narrig blijf ik in bed en houd me stil. Ik ga niet liggen blèren om aandacht.
Eindelijk wordt het rustig in huis. Uit de keuken komen de gezellige geluiden van water en vuur. Man gaat koffiezetten. Met oren op steeltjes hoor ik zelfs de melk in het pannetje klokken. Is hij melk aan het opkloppen? Voor mij? Hij drinkt hem zwart als de nacht. Mijn man die huizen kan bouwen, kan schuim kloppen. Wat houd  ik toch van man. Ik luister naar zijn fluisterende voetstap de trap op. Hij die dendert, sluipt voor mij. Hij balanceert met volle koffiekommen. Stralend.
,,Ik heb nieuws.’’ Dat mag wel in de krant. ,,Je krijgt hulp.’’
Ik?
,,Ik heb eindeloos gebeld met het CIZ en eindelijk heb ik het PGB voor je moeder rond.’’
Mijn bonkende griephoofd kraakt van de lettercombinaties.
,,Daarnet heb ik Zorg Interim gebeld, een uitzendbureau voor thuishulp. Vanaf morgen komt er hulp voor je moeder.’’ Hij grijnst. ,,Dan kan jij op verhaal komen en koffie zetten. Zonder jou is het maar saai.’’

Het bericht Thuishulp verscheen eerst op Anne Vellinga.

De medische betreft mijn aanleunende moeder met gebroken heup en decubitus aan haar hiel. Geen nood, aan wal stroomt het over van de beste stuurlui die het naadje van de kous weten van doorgelegen hielen. Je moet ze droog houden, daar komt het op neer. Van alle kanten worden reddingsboeien toegeworpen. De Thuiszorg werpt een buitenboord bedboog, de dokter hielsokken, de diëtist een eiwitdieet, de decubitus specialist plakplastic, dat er van de wijkverpleegster dan weer niet op mag. Zo vist de stuurvrouw achter het net, zit met de handen in het haar en met voeten gebonden. Vooral ’s nachts.
Dan zit de patiënt in hoge nood, maar kan geen kant op vanwege heup en hiel. Dus luidt zij driest de noodklok. Door schade en schande weet de stuurvrouw waar de klepel hangt en zelfs onder zeil kan ze de weg naar de watersnood dromen. Driemaal nachts. De beste stuurlui houden met argusogen een oogje in het zeil.
,,Welk protocol volg je?’’ Van vallen en opstaan.
De andere watersnood is van bouwkundige aard. Zonder toeziend oog van Hoofd Ingelande verschijnen loodgrijze watervlekken in het plafond. Buiten is geen wolkje aan de lucht. Het moet van binnen komen. Geen kraan lekt, geen toilet loopt over, geen putje is verstopt. Stuurvrouw haalt alle hens aan dek. Hoofd Ingelande klimt in de goot, en met zijn neus voor water ruikt hij dwars door het dak onraad: een doorgeroeste verwarmingspijp. We mogen blij zijn met een Ingelande met een neus als een wichelroede. Helaas voor huis en haard moet hij het tij keren in de polder en gaat er gezwind vandoor.
Aan de kleine kapitein de eenvoudige taak een loodgieter te strikken. Die zit net bij een kapper, niet voor zijn haar, maar voor de kapper die geen warm water heeft.
,,Het water staat mij aan de lippen.’’
De loodgieter begint meteen over druk op de ketel.
,,Die staat op springen. Nog even en het kalf is verdronken.’’
De loodgieter komt meteen. Dat is het mooie van spreekwoorden. Iedereen kent ze en hoeft geen uitleg. Het mooiste is de troost die ervan uitgaat. Je bent niet de enige en niet de eerste, dan was het nooit spreekwoordelijk geworden.
Houd er de moed maar in, na regen komt zonneschijn.

Het bericht Spreekwoordelijk verscheen eerst op Anne Vellinga.

Sinds ik ‘U bent mijn moeder’ zag, denk ik aan mijn eigen moeder. Zij heeft Parkinson en woont bij mij in huis, 40 maanden nu. Drie jaar geleden kon ze nog aardig lopen en praten, min of meer zelfstandig naar toilet, zelf eten, aankleden. Ik vond het vermoeiend mijn dagen met haar door te brengen. Ik vond het saai. De traagheid, de herhaling, telkens maar weer een antiek liedje zingen, voorlezen uit haar eigen vakantiedagboek van vijftig jaar geleden. Zo boeiend als mijn moeder was in de bloei van haar leven, zo saai schreef ze. Om de drie zinnen was het ‘ik heb koffie gezet’, of ‘even een kopje koffie’. Na drie weken besefte ik dat haar vakanties anders van beleving waren geweest dan de mijne. Haar inbreng was koffiezetten, nee, haar rustmoment was de koffie. Zij vond het eng wat mijn vader ondernam, kamperen op de bonnefooi, bij vreemde mensen, Zwitserse boeren, Tsjechische boeren, Franse boeren, ver weg van god en vaderland. Toen begon ik te lachen elke keer als ik die koffie voorlas, tot mijn verbazing begon zij ook te lachen. ‘En nou een kopje koffie’ zei ze. Onze oude band van humor en begrip was hersteld. We begrepen elkaar weer. Maar ik was blij dat ze een middagdutje deed. En als ik snel naar de winkel fietste, stonden de tranen me soms in de ogen. Ik miste mezelf, maar dat wist ik niet.

Kees miste mij ook. Na zes weken regelde hij PGB. Vier ochtenden in de week konden we thuiszorg krijgen. Dat moest ik verkopen aan mijn moeder. Een vreemde vrouw die de hele ochtend bij haar kwam. Twee vreemde vrouwen, elk twee ochtenden. Mijn moeder vond het niet erg. Misschien was ze mij ook beu. Een van de twee dames bleek onze reddende engel te zijn. Ze had een klik met ons, vaart en humor, gezelligheid en creativiteit, en kracht. Met haar gouden krullen bleek ze ook nog aan bodybuilding te doen. Nooit is mijn moeder haar te zwaar. Nooit ben ik haar teveel. Ze is er nog steeds, ook nu er elf hulpen zijn die dagelijks zorg voor mijn moeder op zich nemen. Mijn rol is veranderd, mijn visie, ikzelf.

Ik heb ondervonden wat het is om 84 te worden met de ziekte van Parkinson 12 jaar in je lijf. Aanvankelijk begrepen Aal en ik elkaar als bij electro, dat spel waarbij je met een ijzeren pinnetje een plekje aanraakt, waarop een rood lampje gaat branden. Mijn moeder zei gekke zinnen die niemand weet, zoals ‘gulpen dicht’, ik wist de context. De bejaarde buurmannen die uit gemak de knoopjes van hun gulp niet meer dichtknoopten, en als de dokter kwam, zei de hulp dat zinnetje. Als ik dat uit de doeken deed, zei Aal opgelucht, ‘jij weet de weg in mijn hoofd’. Ik zei dat zij een wijze vrouw was.

Mijn moeder ziet dingen die ik niet zie. Aanvankelijk waren dat griezelige beelden. Kinderen die in de boom voor haar raam hingen, soldaten die zonder hoofd marcheerden langs haar raam, en op een nacht sneed zij uit een plastic schort een broekspijp voor een arme sloeber op haar stoep. Ze was nijdig dat ik niks voor al die stakkers deed. Ik liep met haar naar de sloot waar vluchtelingen in de kant crepeerden. Ze bleken  verdwenen toen wij aankwamen, zoals ook de soldaten, de gehangenen en alle oorlogstaferelen als sneeuw voor de zon verdwenen als wij er samen heen gingen.

‘Ze zijn weg’, zei ze dan. Tenslotte waren alle griezelbeelden weg.

Gaandeweg verzachtten de beelden. Haar moeder kwam langs, altijd in de deuropening, armen over elkaar, ‘dag wicht’. Haar man, mijn vader, kwam onder het eten, ‘hij vindt mijn eten niet lekker, hij wil nooit wat’, klaagde ze. ‘Dat komt omdat hij dood is,’ zei ik dan. En zij, ‘O ja, dan hoeft hij geen eten meer.’ Nuchter als een echte Grunninger betaamt. Het leukst vindt ze het bezoek van haar vader. Hij kijkt toe hoe ze schildert, want dat blijft ze doen.

We moeten de verf op haar kwast doen, de kwast in haar hand stoppen, de hand naar het doek bewegen, maar dan gaat die hand verder vanzelf. Ze wilde altijd abstract schilderen, maar vond daarin nooit de weg die ze wilde. Altijd bleef er herkenbaarheid. Een peer, een boon, een spruit. Nu werkt ze buiten de zichtbare werkelijkheid. Je kunt haar schilderijen omkeren en van alle kanten bekijken. Wat ze zei sinds ze de Rietveld Academie afsloot, ‘Je moet de dingen ook eens van een andere kant bekijken’, laat ze nu zien in haar kunstwerken.

Steeds meer lijn verdwijnt, steeds meer kleur verschijnt, een weerspiegeling van een proces in haar innerlijk. Lijnen vervagen, tijden vervloeien, mensen verenigen. Haar woordenschat nadert de kern, het oerwoord, de oerklank, vast en zeker iets met L.

‘Lief’ zijn de mensen die haar omringen.

‘Lekker’ zijn de hapjes en slokjes in haar mond.

‘Leuk’ is alles wat ze met ons doet.

En de Lach niet te vergeten, soms schaterend als zij net wakker wordt en ik haar de eerste pil geef.

Ze ziet kippen in het gras en engelen in het gordijn. Ze zakt door haar benen als we haar uit bed halen. Maar is dat erg? Is dat aftakeling? Of vinden wij dat erg door onze visie? Kijken we wel goed?

Aal kon alles schilderen. Als ik haar vroeg hoe ze dat voor elkaar kreeg, die precisie van een kanten kleedje, die uitgestrekte verte van de uiterwaarden, de gloed van de Braziliaanse bonen, dan zei ze ‘kwestie van goed kijken’.

En nu, in haar laatste levensfase laat ze het goud zien dat al die tijd onder het harnas van beschaving verborgen was.

Het bericht Thuiszorg verscheen eerst op Anne Vellinga.