Het Drents Museum is behangen met de Sovjet Mythe van mijn voorvaderen, veel rood, vlaggen en vanen die gedragen worden, wapperen of op de grond zijn uitgespreid, mensen die geluk uitstralen, energie en overdaad, precies zoals Pa Kolman droomde voor de arme landarbeiders en fabrieksarbeiders in Oost Groningen en Drenthe waar hij stakingen leidde om de kapitalisten op de knieën te krijgen en hun arbeiders een menswaardig bestaan te geven, te beginnen met hoger loon.

Hier op de wanden zie je fabrieken met blozende arbeiders, weldoorvoed, lachende koppen en blozende wangen, handen aan wielen en grote machines. Op het land is het feest, blozende vrouwen met wapperrokken en blije gezichten dansen gearmd over korenvelden onder hemelsblauw. De Sovjet Mythe was beter dan stikken in stof in de strokartonfabriek  of krabben in arme Drentse grond in weer en wind, regen en kou voor minder dan droog brood.

Mijn voorvaderen geloofden in de Sovjet Mythe zoals hun ouders geloofden in de Kerk. Onafhankelijk van elkaar bonden beide jongens, Jan Kolman en Co Vellinga, rond 1915 de strijd aan met meneer Pastoor en zijn ongeloofwaardige uitspraken over water dat veranderde in wijn en wonderbaarlijke visvangsten. Als jongens van een jaar of tien, de leeftijd waarop het eigen individu zich begint te roeren, legden ze de bijbelse woorden naast zich neer tot schrik van alle ouders, de een in Beerta, de ander in Oosterbeek. Allebei vonden ze de weg naar een nieuw geloof, het geloof in de goedheid van de mens, zonder god of gebod.

Hun dromen hangen aan de wanden van het Drents Museum. Als kind had ik een afkeer van de afbeeldingen die mijn vader me liet zien in boekhandel Pegasus in Amsterdam. Ik herinner me de gespierde benen en gestrekte armen met vlaggen in een kunstboek dat stonk naar oud papier. Ik hield van de plaatjes van Jacques P. Thijssen, de dierenplaatjes, maar vooral de randen er omheen, de krullen en bloemen waar ik nog steeds verliefd op ben.

De schilderijen vallen onder het socialistisch realisme, propaganda kunst die lang in kelders verborgen was.
Ze zijn beter dan ik dacht, plastisch, kleurrijk, levendig, en bevolkt met mensen, elk met een eigen gezicht, waarschijnlijk geschilderd naar levende mensen die wel of niet geloofden in de Mythe.
Zichzelf vonden ze vast goed uitkomen op het schilderdoek, sterk, mooi, gezond en sportief. Het valt me op dat alle schilderijen getuigen van saamhorigheid, de kern van de Sovjet Mythe, de kern van mijn opvoeding.
‘Bij elkaar blijven, elkaar niet in de steek laten, wat er ook gebeurt.’

Mijn voorouders leefden dit en vele staaltjes Kolman en Vellinga zijn bewaard in verhalen en anekdotes.
Of de Sovjetburgers erin geloofden, is de vraag, maar de schilders moeten erin geloofd hebben, in de Mythe, in hun schilderij, vooral in het begin, toen vadertje Lenin nog vers in het geheugen lag en de Kwaaie Stalin zijn staalharde vuist nog niet door het volk maaide.

Toen wij in 1967 eindelijk het IJzeren Gordijn passeerden en in het beloofde land vakantie hielden, was de teleurstelling groot bij mijn moeder, mijn broertje en mij. Het land was mooi met zijn bossen en meren en bergen, maar wat een saaie dorpen, nergens een leuke winkel, nergens een etalage, nergens iets aparts.
Mijn vader zag het anders ‘hier worden de mensen niet verleid dingen te kopen die ze niet nodig hebben, dingen die alleen maar bedoeld zijn hun gebrek aan eigenwaarde te maskeren en elkaar de loef af te steken. Onzindingen die alleen maar bedacht zijn om de rijken rijker te maken.’
De woordenstrijd die ik met hem aanging over creativiteit en voortdurende ontwikkeling gleden van hem af, zoals zijn woorden van mij.

Ik zie hem nog staat oreren met de boeren waar wij kampeerden. Zijn enthousiasme over het gezamenlijk bezit, de prachtige combines die het zware landwerk voor hen deden, de enorme landerijen vol wuivend graan, vrouwen die gelijkwaardig aan mannen arbeid verrichtten, de gratis voorzieningen als onderwijs, vervoer en medische hulp.
Tot zijn verbijstering zagen zij hun zegen niet, ze staarden zich blind op het Vrije Westen.
Maar ‘s avonds was er altijd weer die saamhorigheid, dan zaten we menigmaal rond het kampvuur met ‘arbeiders en boeren’, een wildzwijn aan het spit, zelfgebrouwen slivovitsj en pivo ( bier), een koperen ketel vol gulasch en maar lachen en zingen, gedragen liederen die weemoedig weerklonken onder eindeloze sterrenpracht.

‘Wilt u de film zien?’
Een bonte vrouw van een jaar of 50 duwt een rolstoel met grijsaard het zaaltje in waar Man en ik een doorlopende film bekijken die de Sovjet Mythe beweeglijk illustreert. De grijsaard kon Pa Kolman zijn, zoals zijn laatste moment op mijn netvlies staat, in elkaar gedoken in een rolstoel, de blonde haren, eens vergeeld van sigarettenrook,  blauw van de glanshampoo. Jan Kolman zou zich ter plekke oprichten, hier, oog in oog met Lenin op het witte doek. Hij zou zijn vuist heffen naar zijn held en roepen ‘rood front’.
Deze grijsaard schudt mismoedig het hoofd, of niets hem ooit begeesterd heeft.
‘Interesseert me niet.’

Twee uur later zitten we in de auto naar huis. Ik vraag Man wat hij ervan vond.
‘Best wel aardig. Verrassend. Er waren er een paar tussen die ik best wel mooi vond.’
Geen omhaal van woorden, geen associaties, geen verleden, geen gedachten, geen vooroordeel, geen emoties. Gewoon wat hij ervan vindt. Heerlijk zo’n man naast je.

Het bericht Drentelen 5 – De Sovjet Mythe verscheen eerst op Anne Vellinga.

In het bos is het bladstil, gevoelstemperatuur plus 8. Fluitende vogels doen de rest voor het lentegevoel.
De Dwingeloose bossen brengen voetsporen met mijn moeder in herinnering.
‘Hier liep ik de laatste looptochten met Aal. Zij wou geen woord voor haar achteruitgang en had een wandelstok bij zich bij wijze van kunstwerk, een stevige tak van een vorige looptocht die zij prachtig beschilderd had en van een punt voorzien en zelfs een leren polsbandje. Haar tong op de schoenen bereikten we eindelijk een rustbankje en hielden pauze met koffie uit de thermoskan. Opgekikkerd gingen wij weer op pad, dwars door het bos een dorp in. Ontdekt Aal met schrik dat ze haar stok kwijt is, haar mooie stok, vast vergeten bij het bankje. ‘Laat maar.’ Ze is te moe om hem te halen. Ik plant haar op een bank op een boerenerf en loop terug naar dat bankje, een heel eind nog, vol hoekjes om. Eindelijk komt dat bankje in zicht, niet haar stok. Er zijn natuurlijk al wandelaars langs het bankje gekomen en wie zo’n stok tegenkomt, laat hem niet staan. Ik kijk achter de bank, naast de bank, voor de bank, op de bank en eronder, elk voorzetsel komt aan bod. Geen stok. Ik kijk naar het bordje met routes en afstanden, zie geen afstand, ik zie Aals stok! Hij staat tegen de paal. Mijn hart spring mijn keel in. Uitgelaten ren ik het hele stuk terug met de toverstok van Aal.
Zij zit kromgetrokken met het hoofd in de handen vast op de bank. Hoort mij, kijkt hoopvol op en springt licht als een veer van die bank naar mij, geen Parkinson te bekennen. Zelden heb ik haar zo zien stralen. ‘Op jou kan ik bouwen,’ zei ze.’
‘Kijk uit!’

Man duwt mij opzij voor een bevroren plas waar geen einde aan komt. Na diverse omwegen en bochten komen wij notabene op de plek waar Man mij op de foto zette. Nader inzien toont een wit paaltje en een rood paaltje. Door de focus op de wandelende vrouw is het rode paaltje aan de aandacht ontsnapt. Beter ten hele gedwaald dan ten halve gekeerd, nu kunnen we het rode pad alsnog oppikken.
Dit voert naar het Dwingeloose veld, uitgestrekt heide met dolende taxussen die zo te zien de oorsprong zijn van al die huiveringwekkende spookverhalen over rondwarende wezens, opdoemend in nevel en mist op de Dwingeloose hei. Wij zien geen spook, wij zien de zon en haar bijzondere lichtval.

De volgende pleisterplaats is het nabijgelegen Planetron. Wij zijn benieuwd naar de nachtelijke hemel met sprankelende uitleg over ontstaan en vergaan, lichtjaren en zwarte gaten, zichtbare en onzichtbare planeten en melkwegstelsels. Nu we hier toch zijn.
De dame van de toegangskaartjes moet ons teleurstellen, ze heeft wel een film over het menselijk lichaam in de aanbieding.
‘Het is net of u erin zit, de film is namelijk rondom in de koepel, zoiets hebt u nog nooit gezien. Hij begint over een kwartier, dan kunt u eerst nog even Andre Kuiper zien en alles wat met de ruimtevaart te maken heeft.’

Een kwartier is meer dan genoeg voor Andre in gewichtloze toestand in een oefenruimte, helaas niet life.
De film is van het soort dat in de jaren ’70 van de vorige eeuw spectaculair was. Een gezin in een huis met kamers die elk op een ander deel van de koepel te volgen zijn bij hun start van de dag. Moeder reddert in de keuken, kind komt bed uit, vader scheert zijn baardstoppels waarbij hij zich snijdt met het antieke scheermes. De volgende beelden tonen een kosmos vol bloedplaatjes die bij miljoenen sterven en geboren worden, alles tegelijkertijd en de hele dag door.
Als zoon naar school fietst, krijgen we warmtebeelden van zijn zwoegende spieren en vervolgens rontgenbeelden van zijn skelet. Dit is voor mij het onverwachte hoogtepunt: de schouderkop is een kogel die ronddraait in de schouderkom, en precies dat gaat bij mij niet door een joekel van een ontsteking. Op het kosmisch scherm hangt de arm griezelig los aan het alomtegenwoordige jongenslijf. Midas Dekkers voorziet alles van commentaar, maar het belangrijkste slaat hij over, de verbinding van arm en lijf.

Terug in ons gastenverblijf krijg ik een filmpje van een fan met de nieuwste beelden van de zon. Iets voor het Planetron. http://brekend.nl/2013/02/21/nasa-publiceert-ongelooflijke-beelden-van-de-zon/

Het bericht Drentelen 4 – Bos, heide, plaggen en planetron verscheen eerst op Anne Vellinga.

Heel Emmen blijkt opgebroken, automobilisten worden van verre geweerd en moeten vanaf een onooglijke parkeerplaats hun weg naar het centrum vinden, dwars over kleibodem, snelwegen zonder zebra of verkeerslicht en vol zandhopen en gaten. Wie deze survivaltocht overleeft, komt op een reusachtig plein vol koffiehuizen. Aan ruimte geen gebrek. Wij nemen de derde links. Ze hebben goede cappuccino en een gokkast waarin man zijn laatste euro smijt, om er 8 terug te krijgen. Man is op slag de klap van de kruisboog vergeten.

Het VVV van Emmen wordt bestierd door een kittig Emmers ding dat alles uit de kast trekt. Ze wijst ons de gratis expositie in de Grote Kerk, het Cultureel platform voor zowel beeldende- als podiumkunst. Met 60 strekkende meter en goed uitgelichte expositiewanden the place to be. Om de hoek, geen ontkomen aan. Ze kijkt ons na of we haar raad opvolgen.

Het eerste dat opvalt in de cultuurkerk is een rijzige heer die met dansende blonde lokken het stralend middelpunt van de expositieruimte is. Met zijn ogen als zonnetjes in onze rug doen wij een rondje iconen, bloemen en het lijden van Christus, dit alles in donkere kleuren en met veel ingevallen wangen en trieste blikken.
Zonneklaar dat de kunstenaar veel op heeft met de lijdende mens.

‘En wat vindt u van de schilderijen van Greetje van Beusichem?’
De flamboyante man houdt ons staande, en in tegenstelling tot Rob Verlinden die alleen oog voor Man had toen ik met een nijpende tuinvraag kwam, heeft deze man alleen oog voor mij en mijn antwoord. Mijn stem snelt voor mijn denken uit. Dat hij mogelijk de representant dan wel echtgenoot van Greetje is.
‘Ik vind het een beetje eng. Die doopjurken zijn net doodshemden, al dat zware groen erachter en bij de iconen druipt de dood er ook af.’
‘Ja, daar word je niet vrolijk van als je die in je huis hebt hangen.’
‘Ik denk niet dat iemand zo’n somber ding koopt.’
‘Die mag je niet voor jezelf kopen, die moet je krijgen.’
‘Wie geeft zo’n triest geval nou kado?
‘Ik heb zo’n icoon van Greetje gekregen en dan doe je hem niet weg, dan hang je hem toch maar ergens op.’
‘En daar word je niet vrolijk van.’
Hij grijnst ondeugend.
‘Ik word vrolijk van mezelf. Ik schilder nu aan Beatrix en daarna maak ik Willem en Maxima en dat drieluik ga ik hier exposeren.’
‘Mag je wel lachwekkende koppen van het koninklijk huis laten zien?’
‘Ik schilder niet lachwekkend, ik schilder goed, al zeg ik het zelf. Hero is de naam.’
‘Van de limonade?’
‘Nee!’
Glimlachend diept hij een visitekaartje op: http://kunstinhetweiland.nl/index.html
Hero de Roos is niet van de somberte, hij is van vrolijke kunst die het weiland afspat.

De dag is nog niet ten einde, het avontuur gaat door.
Op aanraden van Hero zoeken wij De Fabriek in Bargem, een en al kunst. Gewoon de weg volgen. Je bent er zo.
Wij verlaten Emmen langs dezelfde hindernisbaan voor we het doorlopen hebben. Een halfuur later staan wij op een doodlopende weg in naargeestig Niemandsland, omgeploegd bouwland, graspollen en miezerboompjes alom. De terugweg voert langs vele fabrieken met stomende schoorstenen, nergens De Fabriek van Hero.
Het is tegen halfvier. We gaan terug langs het Knipselmuseum in Westerbork.

Kwart voor vier staan wij voor de deur van het Museum van Papierknipkunst. De deur gaat vanzelf open. Wij worden verwelkomd door twee enthousiaste dames, een achter de balie en een achter een tafel vol knipwerk en scharen.
‘Wat leuk dat jullie ons bezoeken, maar we gaan over een kwartier dicht. Kom toch maar binnen, maar jullie hoeven natuurlijk geen entree te betalen, dat is de moeite niet meer.’

Wij bewonderen knipkunst van eeuwen her. Dat wil zeggen, man loopt in een tempo dat hij alle knipkunst in vijf minuten gepasseerd is, terwijl vrouw nog kreten krijt bij het eerste ingenieuze knipsel.
‘Ziet u dat driehoekje in het midden?’
De baliedame staat naast mij en wijst met helpende hand naar een wybertje binnenin.
‘Daar staat het hele Onze Vader op. Het is eeuwen oud en zeer verfijnd, ik denk dat het met een naald is gedaan.’
Tafeldame doet voor hoe je een vlinder knipt uit een papiertje. Ze draait het papier en niet de schaar. Ze plakt hem op een envelop met behanglijm.
‘Die krijgt u van mij.’
‘Ik laat hem even liggen, voor ik hem uit mijn handen laat glippen bij het bekijken van de rest.’
Ik bewonder een volgend ingenieus knipwerk met planten en krullen, precies mijn Zentekeningen. Ben ik toch met iets eeuwenouds bezig in dit land van rust en geduld.
‘Hier is uw vlinder.’
‘Die u geknipt hebt?’
‘Dat was die andere dame, achter de tafel. Ik kan niet knippen.’
‘Wat sukkelig, haal ik jullie door mekaar. Maar waarom kunt u niet knippen?’
Man zucht diep bij de uitgang. Het is vier uur en hij heeft alles gezien.
‘Ik heb een ziekte in beide handen die nooit voorkomt en als hij voorkomt, is het bij mannen.’
En zij is vrouw. De ziekte is niet uit te spreken, iets Frans met een B, en door deze B-kwaal kan de hand maar in een stand: 3 vingers omhoog en 2 in de handpalm.
‘Het is het gebaar van de zegen,’ zucht ze.
‘Misschien is het wel een zegen.’
‘Denkt u?’
Ik wil de hoop niet gelijk weer om zeep helpen, dat hakt erin voor jaren.
‘Iemand die wel kan knippen moet alle aandacht bij zijn knipwerk houden, anders is het hele knipwerk verknipt. U kunt niet knippen, dus u kunt naar alle soorten knipwerk kijken, terwijl een knipper alleen zijn eigen werk ziet.’
‘Dat klopt! Ik zie precies wie wat geknipt heeft, of het oud is of nieuw. Ik zie nu kleur in de knipkunst komen vanuit Polen, die gebruiken nu tijdschriften, dat knipwerk plakken ze over het traditionele heen. Ik zie ook de ontwikkeling van de hedendaagse knippers. De een wordt eenvoudiger en de ander ingewikkelder.’
We glimlachen naar elkaar.
‘Weet u, ik ben een tevreden mens en dat kun je van knippers niet zeggen, die zijn nooit tevreden, daarom knippen ze door. Ik ben zo tevreden door mijn vader. Die was kunstenaar en als hij een schilderij verkocht, kocht hij een auto en daarna hadden we maanden geen geld voor droog brood. Zo leer je tevredenzijn met wat er is.’

Het bericht Drentelen 3 – Kunst in kerk, weiland en papier verscheen eerst op Anne Vellinga.

 We beginnen met een eenvoudige overdekte aktiviteit, de kringloopwinkel om de hoek, gelegen naast de goedkoopste benzinetank van Drenthe, altijd nog 4 cent duurder dan thuis, 175 dus. De kringloopwinkel laat zien dat er veel gedrentenierd wordt, tal van uitgelezen boeken en tijdschriften, afgedankte serviezen, kleding, gordijnen en zelfs beddengoed van wellicht de eerst overleden Drenteniers. Na een klein uurtje onszelf zeer rustig te hebben beziggehouden met de menselijke kringloop, heeft vrouw een stapel gezellige Happinez tijdschriften voor 3 euro en man 3 vrouwenromans, ook voor 3 euro, en wel van Mensje van Keulen, Marjan Berk en Lydia Rood. De rest van de rustgevende krokusvakantie is hiermee driedubbel gewaarborgd.

Met de tank vol Avia begeven wij ons door een druilerig regentje naar het pittoreske Havelte om wat informatie te vergaren over andere indoor aktiviteiten. Het VVV is gehuisvest in een boerderij, de rode vlaggen wijzen op de aanwezigheid van een behulpzame Drent.
Hij staat meer dan manshoog achter een toonbank, minstens een kop groter dan Man die met zijn 1.93 de kleinste niet is. Zo te zien hebben wij hier te maken met een regelrechte afstammeling van Brammert en Ellert die verderop versteend zijn als Hondsrug.
‘Kan ik iets voor u doen?’
‘Wij zoeken wat indoor aktiviteiten voor de krokusvakantie.’
Brammert komt achter de toonbank vandaan, waarbij hij krimpt. Kennelijk is er een podium achter de balie, opdat het personeel op een kruk kan zitten, op ooghoogte met de bezoekers.
Onze Brammert heeft geen zitvlees. Hij beent naar het rek met folders van hetzelfde soort als wij gisteren in Dwingeloo in de bibliotheek bestudeerd hebben.
‘Hier kunt u alles vinden.’
‘Die zijn allemaal pas open in mei. Hebt u geen weekkalender met de dingen die open zijn in de krokusvakantie.’
Brammert is niet van het goedgelovige soort. Hij neemt de som op de proef.
Beeldentuin, museum, galerie, heksenhuis.
‘O, ik zie dat alles  in mei open is, sommigen echter al in april.’
‘Ja, maar het is nu februari. Weet u dan een leuke theeschenkerij?’
Brammert duikelt er eentje op. Helaas pas open in mei. Aan het einde van zijn Latijn neemt Brammert zijn torenhoge positie achter de toonbank weer in. En wij aan de andere kant. We zijn toch zeker niet voor niets hier? Wat krijgen we nou? Brammert kan geen kant op achter die toonbank. Hij zoekt een uitweg.
‘Ik kom hier ook niet vandaan. Dan weet je het allemaal  niet zo precies. Dat wil zeggen, ik ben hier wel geboren, en ik heb hier ook op school gezeten, maar op een gegeven moment wil je weg.’
Een eigenaardige verklaring die op assertieve momenten heel wat commentaar zou uitlokken. Wij zijn hier echter voor onze rust. Wij doen er het zwijgen toe, gelijk Brammert. Stilte is de ideale broedplaats voor invallen.
‘Ik weet wel iets, dat is altijd open, het hele jaar, de modeltuinen van Harry Boerhof in Dwingeloo.’
Dat is toevallig ook nog in het dorp van ons boerenhotel. ( www.harrieboerhof.nl.)

Het is een stille boel voor het tuingebeuren van Harry. Tot onze verbazing gaan de deuren wel open. Binnen is geen hond te zien, geen klant, geen tuinman. Wel beelden, van ijzer en steen, tuinmeubelen, van hout vooral, en achterin staan tafels vol plantenstekjes. Helemaal aan het eind staat een man van een jaar of 45 op een ladder. Hij is in de weer met zeildoeken dat los, dan wel vast moet om binnen en buiten te scheiden, dan wel te verbinden.
‘Wij komen voor de modeltuinen van Harry. Waar zijn die?’
‘Modeltuinen? Geen idee. Ik loop hier stage en dit is mijn eertse klus.’
Een typisch geval van tweedekans onderwijs. Wij drentelen geheel zelfstandig door tot we het hele binnengebeuren gehad hebben en uitkomen bij een zijdeur naar buiten. Wij vermoeden de modeltuinen en Harry daarachter. De hand al richting deurknop, roept een dame met bezem ons tot de orde.
‘De modeltuinen zijn dicht. Die gaan pas in april open.’
‘O, maar de man van het VVV in Havelte heeft ons hierheen gestuurd omdat jullie de enige attraktie zijn die open is.’
‘Is dat zo? O. Nou ja, de toegang is 7 euro per persoon, ik kan u er wel inlaten, maar dat is zonde van het geld. Het miezert en er bloeit ook niks en het is levensgevaarlijk met al dat slik en glibberblad.’
‘Dan moet je Harry eens zeggen dat hij een krokuspad af moet hebben in de krokusvakantie, want verder is alles dicht. En dan moet Harry dat ook even melden aan Brammert van VVV Havelte.’
‘Als u nou eens in mei terugkomt, dan kunt u er gratis in met de tuinfair. Wacht maar even, dan haal ik de folder, als die al klaar is.’

Wij zakken met het moment meer in de broodnodige rust. In slowmotion volgen wij het spoor van de bezemvrouw. Ze komt terug met een vrouw zonder bezem in haar kielzog.
‘Jullie mogen gratis in de tuinen, want er boeit nog niks en eigenlijk is er nu niet veel aan, maar jullie zijn hier nou toch en ook nog op voorspraak van het VVV, dus. Maar we waarschuwen u wel voor het gevaar van vallen en uitglijden en struikelen en wegzakken, want alles ligt er nog.’

In slakkentempo kruipen wij door 42 moddertuinen vol bemoste beelden, doorkijkjes, vijvers en meertjes, bomen en struiken met knoppen op barsten. We snuiven het naderende leven. Zelfs zo intens, dat we erover denken ooit, in naderende tijden, te gaan Drentenieren in Drente.
Waar elders vind je dit Zen tempo?

Tot besluit van een geslaagde rustdag maak ik mijn tweede Zen tekening, geinspireerd op de vier windhoeken.
Ook deze Zentekening mag weer naar de hoogste bieder vanaf 10 euro, sturen naar annavellinga@yahoo.nl
Natuurlijk kan ieder hem gratis downloaden. Het origineel krijgt wel een extra touch met bladgoud.

Het bericht Drentelen 2 – Havelte en Harry verscheen eerst op Anne Vellinga.

Man heeft een brainwave.
‘Als jij nou elke dag zo’n tekening maakt en hem elke dag aanbiedt aan de hoogste bieder.’
Bij deze. Vanaf 10 euro, inclusief verzending.

Het bericht Drentelen 1 – Zen in Dwingeloo verscheen eerst op Anne Vellinga.

‘Misschien zit Swanny in het summerhoessie. We kunnen wel even bij haar langsgaan, vind je ook niet?  De vorige keer zijn we er voorbij gelopen en dat neemt ze me nog steeds kwalijk.’
Aal kan niet tegen ruzie, zelfs niet tegen onenigheid, dus wijken we eensgezind van het pad af, richting de zomerhuisjes. In het zand glimt een puntige steen. Ik herken hem en vooral mijn moeders trots.
‘Kijk Aal, zo eentje raapte jij de eerste keer op en toen zei je ‘kiek, een echte vuursteen’. Ik heb hem nog steeds en dan denk ik aan jou en ons lopen. Zullen we deze aan je zus geven? En als ze er niet is, leggen we hem op de vensterbank als bewijs dat wij er waren en zij niet.’
‘Ik vind het niet erg als ze d’r niet is. Als ze d’r wel is, vragen ze gelijk of we blijven eten en slapen en dat gaat van onze loopweek af.’
‘We zeggen gewoon dat we nog vijftien kilometer moeten lopen.’
‘Dan vragen ze waar we wezen moeten, en dat natuurvriendenhuis is vlakbij, dat weten zij ook.’
‘Dan noemen we dat adres van morgen.’
Aldus afgestemd op elkaar lopen we naar het summerhoessie.

Swanny en Bram zitten op plastic tuinstoelen voor hun houten huisje.
‘Moi wichter.’ Alsof het gewoon is dat wij voor hun neus staan, rugzak op de schouders.‘Goud dat we nog niet eten hebben. Wat willen jullie eten? Dan hoal ik het ev’n.’
‘Wie houv’n niks Bram.’
‘Bist nait wies. Wat wollst?’
Aal kijkt mij paniekerig aan. Hier komen wij niet onderuit zonder ruzie? Voor Bram terug is uit de winkel…
Zo afwezig als in gezelschap wezen kan, een oud verdedigingsmechanisme, zo aanwezig kan ik in hetzelfde gezelschap zijn, een oud overlevingsmechanisme. 
‘Pannekoeken!’
De zucht van opluchting waait door het gezelschap. De portemonnee hoeft niet getrokken, de kookkunst hoeft niet aangesproken, de tijd hoeft niet verdaan, de gastvrijheid is gewaarborgd en Bram is de man… melk en meel en ei hebben we ja in hoes en Bram gaat de pannenkoeken bakken, want Swanny heeft met hem geboft, zo’n man had Aal ook wel willen hebben, maar ja, Bram koos Swaantje, he wicht…
De drie vrouwen luisteren niet lang naar de zelfuitgeroepen geemancipeerde man. Ze nemen met vuige vrouwenblikken van ons kent ons plaats aan de plastic buitentafel. Het verleden voelt zich geroepen.
‘Waist nog Aal, dat Moeke een taart bakte in de oorlog?’

Iedereen had honger, niemand had eten, iemand was jarig en Moeke beloofde een taart. Alle kinderen van het Deliplein werden uitgenodigd en ze moesten allemaal iets meenemen wat nog in huis was. Een ei, een schepje meel, een kopje melk, een kopje bonen, een lepel suiker, een appel, een snee oud brood. Moeke mengde en roerde, kneedde en zong een toverlied van meel dat wel wou rijzen. Alles ging in een koektrommel op de kachel, deksel erop en zingen tot de taart klaar zou zijn, de lekkerste die ooit op het Deliplein gegeten is. Elk kind kreeg een goddelijk brokje en likte de vingers erbij af.

Het moment voor de vuursteen. Swanny neemt hem in haar grote vrouwenhand die zes kinderen heeft opgevoed en is gelijk weer bij Moeke.
‘Moeke had iets met stenen. Ze zocht ze en vond ze en wist er alles van, dat mens wist dingen die niemand wist, maar Pa kon schilderen en gedichten schrijven. Waist wel dat ik dat van Pa erft heb? Doe zien schilderkunst en ik zien schrijfkunst.’
Swanny loopt naar binnen, Aal knipoogt naar mij, vastbesloten nergens tegenin te gaan, geen onvertogen woord zal haar mond verlaten en dan is Swanny alweer terug met een verfomfaaid kasboekje. Ze draait het om en om. Achterin staan haar gedichten. Als een echte Kolman gaat ze staan om haar gedicht te declameren, gelijk Pa dat deed en zijn Pa en de Pa daarvan, een cabaretier avant la lettre, die op boerenpartijen op een kist ging staan en de show stal.

Swanny houdt het schriftje in haar ene hand en de hand met de vuursteen er nog in op haar hart. Ze neemt dezelfde houding aan als mijn moeder wanneer die gaat vertellen, dezelfde oogopslag die spanning oproept bij de toeschouwers, hetzelfde postuur ook, alleen is bij Swanny alles net een slag groter. Ze declameert haar gedicht met overgave, kordate  zinnen die alles zeggen en helaas voor eeuwig verloren zijn, behalve het refrein.
‘…en mien hartje doet van boenkeboenk…’

Daar komt Bram fier als een emoe, de pannenkoeken en strooppot in de handen. Hij ziet onze ogen glimmen van tranen.
‘Krieg nou wat…’

Het bericht Vrouwenlijn (11) – lopen met mijn moeder (5) verscheen eerst op Anne Vellinga.