Toen mijn moeder niets meer kon, vroeg dat niet alleen helpende handen, maar vooral ‘tegenwoordigheid van geest’ ofwel verantwoordelijkheid, het vinden van een antwoord uit de verte. Ik had geen antwoord in huis. Dat beangstigde me. En ook dat ik haar zelf in mijn huis had opgenomen en dat ze bij mij dood zou gaan.
Het begin was het moeilijkst, zoals alle begin.

In het begin had ik geen hulp. Zeven dagen in de week, vierentwintig uur per etmaal was ik het. Aanvankelijk drukte ze ‘s nachts viermaal op haar belletje omdat ze een plasje moest, omdat het gezellig was, omdat ze het niet wist. Ik was blij als ik haar ‘s middags in bed kreeg. Dan kon ik even weg, weg van de druk op mijn schouders, weg van de verantwoordelijkheid tot de dood erop volgt. Dan nam ik de fiets en huilde de hele weg van zelfmedelijden. Na een uur waren mijn tranen op en racete ik naar huis, bang of ze nog wel in bed lag en niet in haar onderbroek de straat op was, wat eenmaal gebeurde. Wat was ik opgelucht als ik haar in haar bed vond met haar grote glimlach mij te zien.

Elke dag moest ik nieuwe antwoorden vinden op nieuwe vragen. De antwoorden kwamen. Altijd. Zoals met haar gebit. Ik moest het er ‘s avonds uithalen, opdat ze er niet in stikte in haar slaap. Al had ze magneetjes in haar onderkaak opdat die tanden bleven zitten. Elke avond moest ik door de zure appel bijten om die tanden eruit te prutsen. Net toen ik dacht dat ik het kon, klapten haar plastic tanden op elkaar. Misschien wilde ze korte metten maken met die indringers in haar mond, misschien was het de klem van Parkinson. Ze beet harder dan je voor mogelijk houdt bij valse tanden. Zij zat op haar stoel bij het aanrecht en ik stond er gebogen naast en kon geen kant uit. We waren vastgeketend aan elkaar. Angstaanjagend. Met de minuut werd ik banger dat mijn vingertopjes afstierven. Uit het niets kwam het verlossende woord: ‘Aal! Je broek zakt af.’ Ik bedoel, zoiets leer je niet, weet je niet, verzin je niet om de klem uit de bek te krijgen. Haar mond zakte ervan open. Ik had mijn vingers terug.

Het was vaak of ik geholpen werd.
Door wat? Door wie?
Misschien door haar onbeschadigde geest die rond haar krakkemikkige lijf zwierf toen er in haar broze lijf geen plaats meer was voor gedachten. Voor mij was het een inwijding in de gelaagdheid der werkelijkheid.
Door mijn moeder heb ik ervaren dat het niet de hersens zijn die iemand maken. Haar hersens deden het niet meer, op de scan was haar schedelinhoud volledig grijs. Een van haar neurologen zei dat ik moest aanvaarden dat communicatie niet meer mogelijk was.
Arme neuroloog.
Communicatie op de oude manier is niet meer mogelijk. Maarrr.
Mijn moeder was nog helemaal mijn moeder, en zeker niet mijn kind zoals wel gedacht wordt. Aal was Aal. Zichzelf. Op een manier die ik moest ontdekken. Ze verdween waar ik bij was en tegelijk was ze er nog. Morsetekens in mijn hand. Een schaterlach uit een tandeloze mond.

Wat weten wij van Parkinson, dementie, Asperger, autisme, geef het een naam.
Aal ontspande wanneer ik de goede vraag stelde of liever nog het goede antwoord gaf. Dan ging haar ‘freezing’ over en trokken beangstigende hallucinaties op als mist voor de zon. Op deze momenten oversteeg de communicatie de fysieke hersenen. Op die momenten ben je in een andere werkelijkheid.

Het bericht Andere werkelijkheid – voorbij de hersenen (4) verscheen eerst op Anne Vellinga.

Wat is het verschil tussen het hiernamaals en onze herinnering?
Beelden aan haar laatste jaren trekken door mij heen. Wat maakt het uit of dat mijn herinnering is of haar herbeleving in het hiernamaals?
Dat zou kunnen volgens het Tibetaanse Dodenboek, Indianen, antroposofen.
Wat maakt het uit of ik aan het verwerken ben of zij of wij allebei?
Ik zie, wellicht door haar ogen, ik voel, misschien door haar hart, hoe mijn leven om haar cirkelde als de maan om moeder aarde.

Het is donker, aardedonker, mijn moeder roept zoals ze dat duizend keren deed, niet met woorden, ze wekt mij met een belletje. Dat belletje hadden we echt. Ze riep me soms vier keer in de nacht. Door de onderbrekingen leerde ik overstappen van de ene werkelijkheid in de andere, van droom naar actie naar slaap en omgekeerd.

Ondanks de incontinentiebroek is haar onderlegger zeiknat. Die moeten allebei vervangen worden, telkens als ze belt. Ik help haar omhoog uit het kussen en draai haar naar de bedrand. Deze beweging maakt haar duizelig. Het duurt even voor het over is. Om de brug te leggen tussen onze slaap en de po-stoel, vraag ik wat ze gedroomd heeft. Nu ze overdag niet veel meer kan, doet ze alles in de droom en daar praten wij over.

‘Heb je gedroomd Aal?’
‘Van Rijntje.’
Rijntje van Buren was haar beste vriendin ooit. Rijntje is er nog, ver in de negentig. Misschien droomde Rijntje vannacht van Aal, misschien zocht Aal vanuit het hiernamaals haar beste vriendin op, om haar alvast wegwijs te maken in de andere wereld. Zo was Aal in Zwitserland toen we daar op vakantie waren met de van Burens, zo was ze in Frankrijk, zo was ze, zo is ze.
‘Deed Rijntje iets?’
‘Ze keek.’
‘Waar keek ze naar?’
Aal kijkt wazig in de verte. Op het gebied van vraagstelling valt veel te leren van iemand die alleen antwoord geeft op een vraag die triggert naar het volgende bewustzijnsstipje.
‘Naar Berry en nog iemand.’
‘Naar Johnny? Naar jou?’
Een vraag die nergens toe leidt.
‘Meer was het niet.’
Ik kom niet te weten of Rijntje naar haar keek, of naar de beek, zoals we zo vaak naar snelstromende beekjes keken en Rijntje er pardoes met haar kleine voetjes met knalrode nageltjes in plonsde ‘huuuuu, Aal, kom ook!’

De duizeling is over. Ik sta op en sla mijn handen om haar zij, ik voel haar bekkenbotten. Een-twee-drie tel ik om haar in beweging te krijgen. Duizenden malen heb ik met haar tot drie geteld, de trigger om te bewegen toen haar startmotor het niet meer deed. Ik ga drie pasjes achterwaarts en zij drie minipasjes voorwaarts, dan de halve draai naar de po-stoel.
Ik leid haar rechterhand naar de rechterleuning, linkerhand naar de linkerleuning tot ze redelijk stabiel op eigen kromme pootjes staat, nachtbroek omlaag, dan helpen met neerdalen en zitten.
‘Wat moet ik hier?’
‘Een plasje doen. Ga maar plassen.’
‘Hij hangt voor de ingang.’
Ik schiet in de lach. Haar plas klettert in de bak. Hoe kan er zoveel plas in zo’n klein lijfje zitten? Opstaan. Broek omhoog. Handen los. Terug naar haar bed. Zitten.
Duizenden keren hebben we zo gezeten. Ik kan het dromen. Zij ook. In het hiernamaals, in mijn herinnering.

Ik schuif mijn linkerarm onder haar benen, mijn rechterarm om haar rug en draai haar in bed. Dan pak ik de deken van haar voeteneind en til hem over haar heen.
‘Vannacht sprong een muis weg toen de deken kwam.’
Ik weet het weer. Aal kon niet slapen en lag erbij als een plank, stijf van gebrek aan dopamine. De vervanger hiervan, madopar, vermindert spierstijfheid maar roept hallucinaties op en griezelige acties zoals die keer dat ze het huis uitliep in haar blote kont met een broodmes en brood voor de vluchtelingen onder haar raam. Als ze niet kan slapen, ga ik terug naar het vertrouwde verleden, niet uit weemoed, maar op zoek naar de bewegingsknop. Ooit bracht zij Marco en mij in slaap met een oud versje ‘daar kwam een muisje aangelopen’. Ze vond het spannend en moest telkens lachen als het muisje haar wilde pakken.
‘Leuk, hè.’
Dat was het ongrijpbare moment waar ik telkens op uit ben om haar te verlossen van haar angst en haar verstijven, het moment dat ze zichzelf herinnert, zich herinnert dat ze een zelf is.
Ze ontspande en viel in slaap. De muis is haar bijgebleven.
‘Wat dacht je toen die muis wegsprong?’
‘Ik weet niet wat ik dacht.’
Ik blijf domme vragen stellen, onnodig en verwarrend. Ik schiet in de lach. Zij lacht zich slap en valt weer in slaap. Ik ook.

Als ik wakker word, kiert daglicht onder de deur door. Het is later dan anders. De kippen moeten gevoerd, het nachthok moet open. Ik spring uit bed en graai in het voorbijgaan een schone handdoek uit de kast. Ik maak hierbij een rare beweging. Een krak, een steek van pijn vlijmt door mijn rug alsof ik duizend moeders heb gedragen.

En dan nu de verrassing: een filmpje dat ‘andere Anne’, Anne Buter maakte met haar mobieltje, klik op de link en je ziet mijn moeder dansen:

Aal-zingt

Het bericht Andere werkelijkheid ~ (met) film(pje) (1) verscheen eerst op Anne Vellinga.

Het bericht Tanden en Parkinson verscheen eerst op Anne Vellinga.

Mijn moeder had de ziekte van Parkinson en Lewy Body, een vorm van dementie.
Ze werd geholpen door Beatrijs, een pittige dame, getrouwd met Tom.
Op een dag komt Tom op de thee bij Aal en Beatrijs.
Tom: ,,Zeg Aal, houd je het wel uit met Beatrijs?”
Aal: ,,Ze heeft wel een grote mond, maar kleine tandjes.”

http://www.bibliotheekavv.nl/nieuws/nederland-leest.html

Het bericht Maand van het korte verhaal (1) verscheen eerst op Anne Vellinga.

Mijn moeder was juist niet in het Nu maar in het Toen. Daarmee kreeg ik er dus ook nog eens zeeën van tijd bij. Decennia die in de kelder van mijn geheugen opgeslagen lagen. Met Aal erbij sprongen de onbenulligste herinneringen omhoog, waarschijnlijk omdat juist deze onbenulligheden haar bijzonder boeiden in de fase waarin ze beland was.

Zaten we gezellig aan haar moderne leisteengrijze designtafel met metalen poten die ze zich aangeschaft had in de periode dat ze bij de tijd was. Zat zij zwijgend te staren uit het raam. De tegenwoordige tijd was onbereikbaar voor haar geworden. Oorlog, aanslagen, vluchtelingen, mode, internet, rekeningen. In de leegte van onze stilte sprong bij mij altijd wel een vervlogen jaar uit de kelder omhoog.

,,Ik zat op mijn slaapkamertje in dat saaie hoekhuis van ons in Tiel mijn huiswerk te doen aan dat saaie formicatafeltje, en dat was toch zo saai, Aal.’’
,,O ja?”
Ze keek me nieuwsgierig aan, niets leuker dan vervlogen saaie tijden.
,,Dat formictatafeltje had een oersaaie gele kleur Aal, niet het geel van een zonnebloem of een kuikentje. NEE!”
,,Wat dan, An?”
Aal was een en al aandacht.
,,Dat tafeltje had een doffe kleur geel, heel dof en suf en saai.”
,,Wat een stomme kleur Anne!”
,,En op dat oersaaie fletse geel lag een heel saai boek, de Via Recta, de rechte weg naar de saaiste rijtjes die bestaan, Latijnse rijtjes: terreo, terres, terret. Vinco, vincis, vincit. Ik vecht, jij vecht, hij vecht. Ik overwin, jij overwint, hij overwint. Want alle Latijnse teksten gingen over oorlog.’’

Ik wou het saai houden, maar om de een of andere reden kwam ik altijd geheid op het een of andere glibberige pad, in dit geval het pad naar haar pijnlijke oorlogsherinneringen. Ik haastte me dan altijd snel naar veilige saaiheid.
,,Maar naast dat fletse formicatafeltje stond een elektrisch kacheltje, Aal. Dat kon op vier standen: 1,2,3 en 4. Van papa moest hij op 2, dat was 15 graden en warm zat, anders deed ik maar een trui aan. Maar ik had maar één trui en die had ik al aan.’’
Aal knikt: ,,Jan zat op de centen. Dat moest toen.’’

Wij waren terug in de jaren zestig toen heel Nederland zuinig was en spaarde voor nieuwe gordijnen, een stofzuiger, een wasmachine of radio. Als je geluk had rolschaatsen.
,,Als papa de hond uitliet, deed ik dat kacheltje gauw op 3 en kwam jij de trap opgerend met een koetjesreep. Zodra het grind knerpte, rende jij de trap af en deed ik die kachel op 2. Dat ding bleef rood nagloeien. Dan was ik bang dat hij naar boven kwam. Hij kwam nooit.’’
Aal knikt. ,,Hij wist niet beter. Jammer hè.’’

Nu dreigde het glibberpad van oude liefde. Dus gauw terug naar de veilige saaiheid.
,,Als ik huiswerk deed, staarde ik vaak naar buiten naar de gesloten vitrages rondom. Op een dag ging de buurjongen van de overkant ook boven leren. Toen werd het spannend.’’
,,Wat dan, An!?’’
,,Stiekem gluurden we naar elkaar en na een tijdje deden we de vitrage opzij en begonnen we te zwaaien.”
,,O ja? En toen!”
,,Uh. We gingen niet verder dan zwaaien, maar dat deden we wel heel spannend, niet met de hele hand, maar met één vinger opgestoken, de wijsvinger.’’
Aal stak meteen haar wijsvinger op en knikte haar hoofd, alert en adrem als ooit.
En daar krijg ik nog een brok van in de keel.

Het bericht Het geheim van saai verscheen eerst op Anne Vellinga.

Ik heb geen dagboek bijgehouden. Ik moet het doen met mijn herinneringen, losse flarden die maar niet tot leven komen. Haar lach ontbreekt eraan, haar humor, haar mededogen, haar wijsheid.
De laatste jaren zijn het verste weg, toen haar wezen wegzakte onder de zichtbare oppervlakte, dieper dan een ijsberg zakken kan. Ik herinner me dat ik dat besefte en mijn opluchting toen ik ging voelen dat haar wezen ongeschonden was, al zat haar lichaam erbij als een houten pop, onbeweeglijk en star van de Parkinson.
Als ik stil bij haar zat, voelde ik haar en zij mij.
Dat mis ik.

Misschien moet ik dieper zakken voor de herinneringen die we nooit samen konden delen. Haar korte termijn geheugen deed het niet meer, wellicht haar geluk. Maar als de doden ergens zijn, kan zij het zich misschien nog steeds niet herinneren. Wacht ze tot ik het kan. En dat is lastig Aal…

Ik zie je zitten op je stoel voor het raam. Je staart naar buiten.
‘Anne, daar staat een hele grote kerel.’
Ik hoor schrik in je stem. Je ziet iets dat ik niet zie, zoals steeds vaker. Ik hurk en houd mijn hoofd naast jouw hoofd om je blikrichting te vinden. Zwiepende takken, nergens een grote kerel.
‘Wat heeft hij voor kleren aan, Aal?’
‘Een stenen jas.’
Ik kijk door jouw ogen.
Achter de zwiepende takken is een bakstenenhuis met een dak met twee ramen.
‘Heeft hij glimmende epauletten?’
‘JAAA! Jij ziet hem dus ook.’
Ik voel onze zucht van opluchting dat ons lijntje niet gebroken was.

Dat is in het eerste jaar dat je bij ons woont, als de ziekte van Parkinson nog niet alles van je heeft afgepakt. We kunnen samen nog stukjes lopen, waarbij jouw gewicht op mijn arm voor ons allebei zwaar is. Het lukt ons om naar het huis met de twee ramen te lopen.
‘Verrek, waar is die kerel nou, Anne?’
‘Naar huis.’
We schieten in de lach, dwars door Parkinson, verwarring en tijd, precies als op onze lange voettochten – als de pijn in ons hele lijf zat en wij dapper doorstapten zonder een klacht over onze lippen tot jij een opmerking maakte en wij het uitgierden van de lach – precies zo lachen we voor het huis en de stenen jas.

Ik herinner me de avond dat je je tanden niet uit wil. Ik wend al mijn kunstgrepen aan zonder resultaat, maar je laat wel gewillig toe dat ik je op de po-stoel zet en in bed leg, je tanden nog in. Eigenlijk mag dat niet, want je kunt erin stikken. Dat schijnt voor te komen. Je ligt met je hoofd in het kuiltje dat ik in je kussen gestompt heb en lacht wagenwijd je tanden bloot.
‘Anne, ik wil met tanden begraven worden en ook geen haar op mijn kin.’
Ach Aal…

Woorden verwaaien als wolken in wind.
Soms waait één van jouw sporadische zinnen op uit het Grote Niets, een spoor naar het wezen dat ik zo mis.

‘Anne… ik kan mezelf niet meer optillen.’
‘Anne… ik heb geen pijn.’
‘Anne… hoor ik nu zingen?’
‘Anne… ik hou zoveel van jou dat ik ’t niet kan zeggen.’
‘Anne… voorbij, alles is voorbij…’

Ze zeggen dat de sluier tussen de werelden nu op haar dunst is, Aal. Misschien kijk jij nu ook terug en zie je mij zoals ik jou. Dan glimlach je door je tranen heen om het afscheid dat we deden zoals jij het wilde. Alleen bestelden wij niet de witte koets met zes witte paarden.
We stonden bij je bed en namen voorgoed afscheid, pal voor de mannen in het zwart je kwamen halen om door het vuur te gaan. Naar oud gebruik hadden wij het raampje van je slaapkamer open gezet om je ziel vooraf de vrijheid te geven. Ineens was er een windvlaag. Een deur klapte dicht. We keken alle vijf uit het raam naar het pad voor ons huis. Achter de bomen schemerde een witte koets met zes gevleugelde witte paarden…

Het bericht Levend verleden – mijn moeder (2) verscheen eerst op Anne Vellinga.

De stapels kunst die getuigen van haar kunstenaarschap komen niet in aanmerking voor de ballotage, ze zijn niet recent. Haar diploma Rietveld Academie is van te lang geleden. Haar twee boekjes eveneens.
Etsen vraagt fysieke kracht, die heeft Aal niet meer. Dus schildert Aal, grote doeken, kleine doekjes, laag over laag, dik over dun, lelijk over mooi. Lelijk en mooi bestaan niet meer. Voor ze begint, kijkt ze, meestal met gesloten ogen, naar haar werk. Pakt haar knalroodste tube, knijpt een bergje rood op een schoteltje, haalt haar dikste kwast erdoor en smeert rode vegen over het subtiele licht van gisteren.
,,Ik weet niet waarom ik dat doe.’’
De dag erop gaat er wit overheen: ,,Ik ben veranderd.’’
Aal kan haar bewogenheid en bevlogenheid niet meer uiten in pakkende verhalen, ze doet het nu in drie kleuren.
Haar doeken zijn vol lijnen en kleuren, laag over laag.

,,Mijn hand zweeft over het doek en dan gaat hij vanzelf.’’
Ze kijkt naar buiten.
,,Ik schilder wat net boven de werkelijkheid is.’’

,,Zie je die mannen dat kind doodschieten?’’
Ziet zij dit buiten? Op haar schildersdoek? In haar herinnering?
Buiten staat een kale boom met twee schreeuwende eksters, elk op een andere tak. Op haar doek zijn rode vlekken te zien.

,,Jij weet de weg in mijn hoofd,’’ zegt ze als ik haar halve zinnen in de context plaats van haar kindertijd, zoals ze het vertelde toen wij kind waren. Verhalen over oorlog en verzet.
’s Ochtend vroeg drijven flarden boven.
,,Er was luchtalarm. Ze lieten bommen vallen.’’
Ik leer nuchterheid.
,,Daar ben je goed vanaf gekomen, Aal. Je bent een gelukskind.’’
In haar atelier schildert ze bloed over de groene natuur van gisteren.

Mijn herinneringen lopen over en door elkaar zoals haar verf. Ik weet niet welk schilderij wanneer gemaakt werd. Dat kan ook niet echt, ze bleef jaar na jaar terug komen op eerder werk, wilde plotseling verder op een doek van jaren daarvoor.
Goed.

De ballotagecommissie vraagt een motivatie. Waarom wil Ali Kolman lid worden.
Ik vraag het haar.
,,Gewoon leuk.’’
Zo eenvoudig was haar leven nooit, zo eenvoudig is het nu.
Zo eenvoudig ligt het niet voor de ballotagecommissie.
Ondanks de dikke map met de biografie van Aals leven en werk, ondanks drie of vijf recente werken wordt Aal afgewezen op grond van haar Parkinson en leeftijd.
,,Wij willen alleen kunstenaars die nog werken.”
Mijn venijnige column van toen is verleden tijd.
Ik ben veranderd.
Mijn leven met Aal heeft me deernis geleerd en vergiffenis.

Weet je, als je langs Aals huisje liep, zag je voor het raam een stille oude vrouw, starend door het raam, stamelend over honger en oorlog, ‘kookmeesjes’ en ‘grootborstjes’.
Zo zitten oude vrouwen achter glas. Wie kent hen nog?
Er zijn niet zoveel vrouwen van in de 80 met de ziekte van Parkinson die kunstenaar zijn en elke dag schilderen.
Het was de gave van mijn moeder, Ali Kolman dat zij zichtbaar maakte wat schuilt onder het verweerde, weerbarstige oppervlak van de mens in zijn meest broze levensfase.

Het bericht Ali Kolman – tot zover (3) verscheen eerst op Anne Vellinga.

Als kind sneed ze fluitjes uit de ‘Fledder’, de vlierboom en blies er net zolang op tot ze het hardst kon fluiten met dat paardenbekkie van haar, in feite had ze daar dat fluitje niet voor nodig, op haar vingers kon ze nog veel harder, wijsvinger en duim tegen elkaar, de mond in, wangen, tanden en tong precies in die ene stand en dan blazen, ze blies iedereen weg met haar fluitsignaal. Ze kon mensen waarschuwen voor een razzia over een huizenblok heen.
Met stompjes houtskool tekende ze op elk stukje papier dat voorhanden was. Ten lange leste kreeg ze een schetsboek, pal voor de oorlog. Vol vuur tekende ze alle blaadjes vol. Karren, kinderen, honden, paarden, huizen, poorten, klompen, alles wat haar ogen zagen. Ze was een jaar of tien, twaalf. In de ijskoude oorlogswinter kreeg Moeke de kachel niet aan met die paar vochtige takken die Bertus en Gerrit en Aaltje te pakken hadden in het stadspark. Er was geen aanmaakhout, er was niets. Alleen dat schetsboekje van Aaltje. Dat ging de kachel in en vatte gemakkelijk vlam.

Na de oorlog mocht ze naar de kunstacademie, de Minerva in Groningen, iets uitzonderlijks voor een kind uit een arbeidersgezin. De eerste opdracht was een uil. De kop was goed, de ogen en de snavel, het verenkleed klopte. Benieuwd wat de leraar wel zeggen zou, leverde ze haar werk in.
‘Met die armzalige aanhangsels kan een uil niet op een tak zitten.’
Ze zag het toen hij het zei en verscheurde haar werk.
Jaren later zou ze trouwen met een bioloog die vogels kon onderscheiden op toonsoort, verenkleed, vleugelslag of welk minuscuul onderscheid met een vergelijkbaar vogeltje dan ook.
Een halfjaar na de uil met aanhangsels moest ze van school. Niet van haar leraren, die zagen haar talent. Er was een oom in Nieuweschans die zorg nodig had, en die was er niet. Iedereen in de familie had werk, behalve Aaltje. Aaltje ging naar Nieuweschans om voor de oom te zorgen.

Ze trouwde, kreeg kinderen, naaide kleertjes, kookte en poetste en was een moeder zoals er geen tweede bestaat. Toen ze geen moeder meer hoefde te zijn ging ze naar de Rietveld Academie in Amsterdam en werd toegelaten in het tweede jaar. Ze was een uitmuntend student en deed de lerarenopleiding er achteraan. Ging les geven op de Blauwe Schuit, exposeerde op tal van plaatsen en werd een gewaardeerd lid van het Grafisch Collectief Thoets in Amsterdam.

Toen ze in Hoorn kwam wonen, wilde ze bij een Hoornse kunstclub. We maakten een map met haar staat van dienst en leverden die in bij de Boterhal. Aal werd afgewezen op grond van haar leeftijd en ziekte van Parkinson. Motivatie ‘Wij nemen alleen kunstenaars op die nog schilderen en dat zit er bij haar niet meer in.’
Daar heb ik een venijnige column over gepubliceerd die bijval en verontwaardiging bij iedereen opriep, behalve bij de Boterhal.

Aal vergat de toelatingsprocedure zodra de map de deur uit was en ik heb haar de afwijzing nooit verteld. Ze vroeg er ook niet naar. Ze was veel te begeesterd aan het schilderen. Dat bleef ze doen tot het eind. Ze kon toen geen kwast meer vasthouden en geen verf meer oplepelen, dus spoot ik klodders verf op het doek en schilderde zij met blije vingers en verwonderde ogen.

Vandaag een selectie van de werken die zij maakte in Hoorn, een uniek document dat iets laat zien van het innerlijk van een mens die dat niet met woorden kan uiten. Haar verhalen veranderden in een glimlach, haar werk transformeerde van vorm naar kleur.

Dit schilderij voltooide Aal pal voor haar verhuizing naar Hoorn. Ze was er opgewonden van en kon niet wachten tot ik kwam kijken.
‘Kijk An, ik ben een grens over, ik zie de lijnen die alles verbinden.’
Ik zag een vervoermiddel op wielen, een futuristisch mobiel voorbij ruimte en tijd.

Het volgende schilderij was ze al eerder begonnen in Hoorn, maar kreeg ze niet rond. Ze voltooide het toen ze hier woonde. Ook met dit schilderij was ze ingenomen, want alles zat erin. Die tevredenheid met haar eigen werk was een zegen. Aal was nooit tevreden geweest over haar werk, het kon altijd beter, een drijfveer die leidde tot vervolg, waaruit haar series groeiden.

Het schilderij van de boot schilderde ze de eerste week dat ze bij ons was in een razend tempo. Haar vriendin lag in het ziekenhuis en overleed aan de gevolgen van de operatie. Aal droomde dat haar vriendin de weg kwijt was en gaf haar een hand om de weg naar de andere kant te wijzen. Overdag schilderde ze de boot voor de overgang. Tijdens het afscheid stond deze boot naast de kist.

Er ving een nieuwe periode aan. Aal begon te beseffen dat haar oude leven afgelopen was. Ze wilde rood, rood en nog eens rood.

‘Dit is het gevecht,’ zei Aal van deze schilderijen toen ze het gevecht gestaakt had. Ze schilderde ze in de periode dat ze me sloeg, recht in mijn gezicht met die sterke hand van haar als ik een kop thee naar haar mond bracht of een stukje brood, het was in de tijd dat ze op mijn vingers beet als ik haar gebit eruit probeerde te halen.
Ze vocht tegen de Parkinson, het verval en ik was de mens die haar afhankelijkheid aanwezig maakte.
Op een dag gaf ze zich over.
Boten verschenen. Ik dacht dat ze zich opmaakte voor haar eigen reis naar de overkant, maar zover was het gelukkig nog lang niet.

De lijnen in haar werk vervaagden, de kleur geel nam toe.

Steeds minder keek ze naar haar doek, steeds meer keek ze de tuin in terwijl ze schilderde.
Andere Anne hield ook van schilderen met Aal en gaf gehoor aan de roep van de natuur. Zij zette Aal vaak in de tuin met haar ezel en verf en kwasten. Dan straalde Aal en schilderde haar tuin…

Fotografie: http://www.marcovellinga.nl

Zie ook: http://thoets.nl

Het bericht Ali Kolman – laatste werken (2) verscheen eerst op Anne Vellinga.

Haar kunst spreekt boekdelen, haar levensweg en veranderende visie ligt erin besloten. De tijd is nog niet rijp dit volledig op waarde te schatten, maar vandaag wil ik toch graag wat van haar werk en ontwikkeling laten zien.
Om te beginnen twee schilderijen uit de jaren ’80 van de vorige eeuw, haar bloeiperiode waarin zij vol geestdrift alles deed wat zij altijd gewild had, vervolgens twee schilderijen uit het begin van het nieuwe millennium en tot slot de boom waaraan zij jaren werkte.

Halverwege de jaren ’80 verbleef Ali Kolman drie maanden in Brazilië bij haar kunstbroeder Umberto França. Ze had een zeer succesvolle expositie in Rio, waarbij alles verkocht werd en zij op de televisie kwam. De laatste dag van haar verblijf liep zij door een straat in Rio, omzoomd door bomen. Deze hadden net hun vruchten laten vallen, lange bonen die tegenwoordig wel gebruikt worden door bloemisten. Toen was dit hier nog onbekend, maar zij zag direct de prachtige vorm, het was wat je noemt liefde op het eerste gezicht. Ze nam een handvol mee naar Nederland, het begin van een grote reeks schilderijen die een brug leggen tussen de vruchten van Brazilië en Nederland.

In 2002  kreeg ze bij ons in huis een atelier. Een paar keer per maand kwam ze met haar autootje uit Amsterdam naar Hoorn om te schilderen. Ze had toen al een flink aantal jaren de ziekte van Parkinson en haar fysieke krachten werden minder, maar haar fascinatie voor de natuur leek alleen maar te groeien. Ze wilde veel grotere doeken dan voorheen en begon met de zaaddoos van een papaver.
‘Die maak ik voor jou,’ zei ze, ‘en die moet heel sterk worden.’
Ze deed er lang over, week na week, maand na maand, streekje voor streekje met een klein penseel. Het werd krachtig en prachtig.

Hierna ontdekte ze achterin de tuin een berenklauw.
‘Mag ik die? Die ga ik schilderen voor Marco. Die vindt er nu nog niks aan, maar dat komt nog wel.’

Het was of de vruchten en zaaddozen hun aantrekking verloren, of ze er klaar mee was.
Ze wilde een boom schilderen en het hoefde niet op zo’n heel groot doek.
Aal werkte altijd naar iets dat haar ogen zagen. Ze veranderde dit totaal, zette er licht op, werkte de schaduwen uit, onderdelen werden vergroot of verkleind of uit onverwachte hoek met bijzonder perspectief geschilderd. Het uitgangspunt was altijd concreet.
De boom schilderde ze zonder voorbeeld. Dat was nieuw.
‘Ik heb genoeg bomen gezien, die weet ik wel.’
Ze begon ‘s ochtends in haar atelier, ‘s middags moest ik komen kijken. De boom was prachtig, knalrood en sterk.
‘Vind jij hem mooi An? Ik weet het niet, hij is niet af.’

De keer erop dook ze weer vroeg haar atelier in en laat in de middag moest ik weer komen kijken.
Ik schrok. De prachtige rode boom was weg, er stond nu een abstracte winterboom.
Aal was tevreden. Tot de keer erop.

‘Ik vind hem toch niet goed.’
‘s Middags had de boom een tedere gloed gekregen.
‘Wat vind je?’
‘Hij is wel mooi, maar ik vind het zonde dat je telkens over je vorige boom heen schildert, Aal. Anders had je nu een serie.’
Aal maakte altijd series, series waren haar handelsmerk en trots. Ditmaal keek ze me aan of ik van een andere planeet kwam.
‘Een boom is een boom,’ zei ze, ‘hij is dus nog niet af.’

Een paar weken later was de stam vele malen dikker geworden en de takken zaten vol in het blad. Ook was er een landschap bij gekomen, en een horizon.
‘Wat vind je Anne?’
‘Vergeleken de vorige versies vind ik hem nu nogal gewoon.’
‘Hm. Hij heeft nu wat van onze boom in het Gooi.’
In de stilte die ze liet vallen, zagen we allebei de tijd die voorgoed voorbij was, de tijd dat we samen liepen, zeker 10.000 km door de velden, de bossen, de duinen. De boom in het Gooi was onze toverboom. We konden hem niet omvatten met onze vier armen en als we er met onze rug tegenaan stonden, elke week een tijdloze tijd, voelden we iets stromen in onze rug, alsof de boom ons streelde. Daar kwamen we achter toen we afscheid van de boom namen. Aal vroeg toen of ik ook wat voelde. Ik was stomverbaasd dat zij dat ook had.
‘Hij is nog niet steeds niet goed,’ zei Aal, ‘en ik weet niet wat eraan ontbreekt. Ik kan niet verder.’

Het duurde tot het laatste jaar dat ze zelfstandig woonde, ergens in 2007. Ze kwam niet meer met de auto, want op een keer weigerde haar voet te gehoorzamen, hij trapte niet op de rem toen zij dat bevel gaf, waardoor ze in te hoog tempo door de tunnel reed.
‘Doodeng Anne.’
Ze begon steeds meer dingen te zien die niemand zag.
‘Zie jij dat ook Anne? Die figuren in de boom?’
Ze wees naar de boom in de voortuin. Ik zag vogels op een tak en wind die blaadjes blies. Dat bedoelde ze niet. Ze nam haar boomschilderij van de wand en legde er de laatste hand aan met een zwarte viltstift dwars door het groen.
‘Hij is af!’ zei ze. Eén van de zeldzame keren dat ze compleet tevreden was met haar werk.
De enige keer dat ze niet vroeg wat ik ervan vond. Ik keek naar haar lijnen, zag wezens, schepselen, figuren die de boom bevolkten, druk maar vredig. Alles zat erin, èn eronder, de hele boom, alle tijd.
Aal had haar boom voltooid, haar levensboom.

Een halfjaar later kwam ze bij ons in huis wonen. Haar huisgenoot was overleden. Haar blik was veranderd. In de boom zag ze angstaanjagende taferelen, kinderen die bungelden aan touwen.
Ze wilde schilderen, ze wilde een nieuwe tube rood.
Aal schilderde zonder uitwendig voorbeeld, doek na doek.
Wat ze altijd gewild had, maar niet wist hoe, kwam vanzelf uit haar zelf, haar werk werd abstract.

Fotografie Marco Vellinga: http://www.marcovellinga.nl

Kunstbroeder van Aal: http://www.umbertofranca.com

Het bericht Ali Kolman – nalatenschap (1) verscheen eerst op Anne Vellinga.

Het bericht Heen en terug verscheen eerst op Anne Vellinga.